Page 38

-۱۹۱- محمد محسن خان دبیر تاریخ فوت او را چنین سروده است: محسن سوال کرد ز پیر خود که آه! تاریخ فوت این شهء غازی چسان گرفت؟ حوری سراز جنان بدر آورد در جواب! گفت از امیر جاهد غازی توان گرفت! ( ۱۲۷۸ هـ ق ) با وجود کوتاهی که در سطور وفصول بالانسبت به رویداد های این پادشاه ذکر یافت اگر از نظر وسیع قضاوت تاریخ دیده شود و احساسات یکطرف گذاشته شود میتوان گفت که امیر دوست محمد خان بعد از احمد شاه درانی بزرگترین سلاطین این عصر افغانستان بشمار رفته و خدمت بزرگی که عبارت از خاتمه دادن به دورهء ملوک الطوائفی مجدد افغانستان ( پس از انقراض شاهنشاهی سدوزائی ) و تاسیس سلطنت کوچک ولی منظم افغانستان جدید باشد انجام داده است که این کار سائر نارسائی های دورهء پادشاهی او را تحت الشعاع قرار میدهد . سلطنت اول امیر شیر علیخان از (۱۲۷۸ هـ ق - ۱۸۶۲ ع - تا - ۱۲۸۳ هـ ق - ۱۸۶۶ ع) پس از مرگ امیر دوست محمدخان به موجب اعلان ولایت عهدی که قبلاً بعد از وفات شهزاده غلام حیدرخان در مورد شهزاده شیرعلی خان بعمل آمده بود - شهزاده شیرعلی خان که در هرات حاضر بود بعد از ختم فاتحه خوانی امیر کبیر بروز چهارم که ۱۲ ذی الحجه ۱۲۸۸ هـ ق (۱۲) جون ١٨٦٨ ع) بود اعلان سلطنت نمود . چون در این وقت اکثر پسران بزرگ امیر (باستثنای شهزاده محمد افضل خان که از همه بزرگتر و در ولایات شمالی حکومت داشت) در هرات حضور داشتند همهء شان ظاهراً به امیر شیر علی خان بیعت کردند تنها شهزاده محمد اعظم خان که شخص ماجرا جو و پر ادعا بود میخواست از بیعت انکار ورزد . اما حضرت سید جمال الدین افغان که در این وقت در هرات موجود و مربی شهزادهء موصوف بود - از اقدامات او مانع شده و نامبرده را وادار ساخت تا علی العجاله بیعت نماید . اما محمد اعظم خان قلباً باین بیعت راضی نبوده و صرف برای بدست آوردن فرصت به آن تن داده بود و انتظار داشت که در صورت عدم بیعت شهزاده محمد افضل خان (که با و مکتوب هم نوشته بود تا از بیعت انکار ورزد) موقع برای اقدامات نامبرده آماده خواهد شد . امیر شیر علیخان اگرچه شخص متجدد و روشن فکری بود و آرزوهای خوبی برای مملکت در دل داشت لیکن از حیث اداره و تدبیر ضعیف بود و مخصوصاً خلق سریع الانتقالی داشت که در بسا موارد نقشه هایش را ناکام میساخت چنانچه همین نقص ها نه تنها در سیاست داخلی و فامیلی سبب