Page 2848

( صفحه ٧٤ ) كابل ( شماره سوم ) گر صراحی با قدح دارد تواضع عیب نیست (١) باشد از گردن فرازان خوشنما افتادگی شمع را بنگر باین گردن کشیها عاقبت می نهد سر را بپا آخر ز پا افتادگی شعله را با آب نبود « مشرقی » آمیزشی جمع در یکجا نگردد با هوا افتادگی بی ثباتی دنیا و جهان ندامت : این مضمون در ادبیات پارسی مضمونی است مبتذل و فرسوده ، که ادبا ء نکته را نگذاشته اند ، که در ین باب نگفته باشند ، « کلیم » از ین خاکدان پر ندامت چنین میگرید : وضع زمانه قابل دیدن دوباره نیست رو پس نکرد هر که ازین خاکدان گذشت « سالک » گفته : رفعت دنیای دون معراج پستیها بود گشت قارون هر کر ابر داشت از جا آسمان حضرت بیدل درینجا يك قدم پیشتر میگذارد : دنیا که پراگند گیش اسبابست آرام در و هم سبق سیمابست بحر پست که موج او پریشانیها ست آنجا دل جمع گوهر نایابست مشرقی ما نیز این مضمون را با کمال تردستی ، با معانی بدیعه در ابیات آتی بسته است : ما تم و سور جهان بسکه بهم آمیز است خندۀ قهقهه ام اشک ندامت بیز است یا : ماتم و سور جهان سر در کنار دیگرند (٢) شیشه در گریه زپنهان خندهائی جام داشت كذلك ندامت کشیهای آرزوی شهرت را با رو سیاهی که نتیجه آنست ، درین بیت ها با طلاقت و زبر دستی آشکار آلودی اداء کرده است : از سواد شومی نامم نگین شد رو سیاه میکشد سنگ از برای شهرتم آزارها یا : بال شهرت کشاده تا هوسم روی خاتم سیه ز نام من است یا : تا کشد نامم برون سر از گریبان نگین جان کشیها می کند اندر بیابان نگین در جهان شهرت خود حاصلی دیگر نشد نامم اخیر سیه روئی به دوران نگین ( ١ ) این مضمون سعدی که « تواضع ز گردن فرازان نکوست » از تضمین و استعمال زیاد سخنوران خیلی فرسوده شده است ، اما مشرقی با قدرت تام سخنوریش ، پیرایه بدیع و خوشنمائی به آن داده و مبتکرانه ادا کرده است ! (٢) درین دو بیت بی ثباتی و عدم استقرار دنیا را با لزوم خنده قهقهه و گریه با گریه شیشه و لب پر خنده جام خوب مدلل میکند . ٢٧٤