Page 146

شعر العجم حصہ چہارم ۱۴۱ قرین قیاس و در آن زیاده تر پهلوی واقعیت نمایان است، لہذا این طرز ادا، زیاده پر لطف معلوم می شود- یا مثلاً : ؎ یا مگر کاوش آن نشتر مژگان کم شد یا کہ خود زخم مرا لذت آزار نماند یا مثلاً در موقعیکه از اندازهٔ کدام چیز قدری کاسته کمتر بیان کرده شود، در آنجا یک لطف مخصوصی پیدا از اثر واقعیت است، پیدا میگردد، مثلا : ؎ پاس اورے رہ گئی فریاد کچھ ادھر میں کیا کہوں کہ چرخ برین کتنی دور تھا حاصلش مضموناً درین شعر است : ؎ از بسکه خشک شد نفس من ز تاب دل مانند استخوان به گلو مانده ناله ام مخلص اینکه شعر تا آن زمان اثری را تولید کرده نمی تواند، که در وی اثر واقعیت نباشد، در عرب اوج شباب شاعری زمان جاہلیت خیال کرده می شود، زیرا در آن زمانه شعرا هر چه که میگفتند، سرتا پا مبنی بر حقیقت و واقعیت می بود، که اگر از میدان جنگ شاعری گریخته آنرا نیز بیان نموده است، یک شاعر جهت کیفیت