Page 292

خاتمة تحفة الامان في سيرة النعمان (۲۹۱) ذكر تلامذه ارشد امام اعظم رح اطبع القوم في الحديث : ( این قول را صاحب تذكرة الحفاظ نیز نقل نموده است ( خطیب بغدادی در تاریخ خویش قول امام احمد حنبل را نقل نموده وقتیکه مرا شوق علوم دامنگیر شد بخدمت ابو یوسف حاضر شدم . یحیی بن معین و امام احمد حنبل و غیره ائمه حدیث از ابو یوسف احادیث را آموخته اند علاوه برین دیگر چه دلیل برای عظمت شانش در کار است ( نسبت به قاضی ابو یوسف در کتب رجال جرحها نیز منقول است اما آنها عموماً ازین نا قابل اعتبار اند که مبهم میباشند و یا منشاء آن از اختلافات مسائل اجتهادی بوده است . ) مراتبی را که در علوم فقهیه نائل است ازان احدی انکار کرده نمیتواند ــ امام ابو حنیفه نیز معترف بکمالات او بود یکمرا تبه قاضی صاحب در بستر بیماری افتاده بود امام صاحب جهة عیادت او رفت چون از نزد او برآمد همراه رفقای خویش گفت « اگر خدا نخواسته این مرد وفات کرد گویا عالمی را هـلاك نمود » ( موت العالم موت العالم ) دیگر ائمه نیز بحدت ذهن و قوت فهم او اعتراف داشتند امام اعمش که یکی از محدثین مشهور آن عصر بود از قاضی صاحب مسئله را پرسید و جوابی شنید ــ امام اعمش گفت برین جواب سندی را هم بیاد دارید قاضی صاحب گفت سند آن فلان حدیث است که شما آنرا در فلان موقع بمن بیان فرموده اید امام اعمش گفت فرزندم یعقوب این حدیث مرا از وقتی بخاطر است که عقد والدین شما نیز بعمل نیامده بود لیکن مطلب صحیح او را از زبان تو الیوم فهمیدم ( ترجمه ابو یوسف در تاریخ ابن خلکان ) قاضی صاحب اولین شخصی است که در فقه حنفی تصنیف فرموده است در دیگر علوم نیز تصانیف متعددی دارد و ابن الندیم در کتاب الفهرست خویش اسماء تمام آنرا نیز نقل داشته است که متأسفانه یکی ازان کتب بنظر ما نرسیده تنها کتاب الخراج او را ملاحظه نمودیم لهذا نسبت بدان چیزی مینویسم هارون رشید نسبت بمسائل جزیه و خراج از قاضی صاحب بعض یاد داشتهای را طلب داشت وی بجواب او تحریرانی را ارسال داشت این کتاب گویا مجموعة همان تحریرات میباشد ( این کتاب در مطبع میریه مصر درسنه ۱۳۰۲ هـ بطبع رسیده است ) اگر چه درو مضامین متعددی میباشد لاکن زیاده تر مشتمل بر مسائل خراج است ازین رو میتوانیم که ما