Page 291

خاتمة تحفة الامان في سيرة النعمان (۲۹۰) ذکر تلامذه ارشد امام اعظم رح مابعد از (مهدی) جانشین آن هادی نیز آن عهده را برقرار ماند لاکن هارون رشید چون از علمیت ولیاقت ودانشوری او مطلع گشت اورا برعهده قاضی القضاتی تمام ممالك اسلامی افتخار بخشید واین آنچنان عهدۀ ایست که اولین بار اورا در تاریخ اسلام قاضی ابو یوسف اورا بدان خوبی وعمدگی اشغال داشته قبل ازو بدین منصب احدی فائز نشده بود بلکه در زمانۀ ما بعد هم بجز از قاضی احمد بن ابی داود دیگر کسی بدان مفخر نگردیده است آن ترقیات وتنظيمات وتنسيقاتی را که قاضی صاحب در امورات عدلیه درازمنۀ قضاوت خویش که حکم وزارت عدلیه را داشت بانجام داده اگر مستقلاً تحریر گردد يك دفتر بزرگی خواهد انجامید . بظهر پنجشنبه پنجم ربیع الاول سنه ۱۸۲ وفات یافت محمد بن سماعه میگوید که درحالت نزع این الفاظ را قاضی ابویوسف میگفت « خدایا توبهتر میدانی که هيچ يك حكم وفيصله را دیده و دانسته برخلاف حكمت صادر ننموده ام وهمیشه کوشش من همین بود که تمام امورات را برطبق احکامات تو ورسول (ص) پاکت انجام دهم وقتیکه بعض مسائل مشکله برایم عارض میشد به تعاقب اقوال امام ابوحنيفه ميپرداختم و تاجائیکه معلومات دارم ابوحنیفه احکامات ترا خوب میدانست وعمداً از حق تجاوز نمیکرد » قاضی صاحب در عصر خویش یکی از متمول ترین اشخاص بود ودولت خود را نیز براه بسيار نيك وخوبى تصرف رسانیده در وقت موتس وصیت کرد که چهار لك روپیه ازاموالم برای فقراء مستحق مکه معظمه ومدينه وكوفه صدقت داده شود. قاضی صاحب درعلوم متعدد صاحب کمال بودند با اینکه شهرت مزیدش در علوم فقهیه بود اما در دیگر علوم نیز عدیل ونظیری نداشت ابن خلکان مورخ قول هلال بن یحیی را نقل نموده که « ابو یوسف حافظ علم مغازى وتفسير وايا العرب بوده مخصوصاً درعلوم فقهيه يك شخص بی مانند بود » درحدیث چنان مرتبۀ را حائز بود که اورا در حفاظ الحدیث شمرده اند وعلامۀ ذهبی ترجمۀ اورا در ضمن دیگر حفاظ الحدیث قلمبند نموده است یحیی بن معین میگفت « که دراهل الرای پیشتر از ابویوسف هیچ کسی حافظ الحدیث نبوده است » امام احمد حنبل درشان او گفته «كان مصنفاً في الحديث » مزلی که یکی ازشاگردان مشهورامام شافعی است . میگفت « ابو یوسف