Page 293

خاتمۀ تحفۀ الامان فی سیرۀ النعمان (۲۹۲) ذکر تلامذه ارشد امام اعظم رح آنرا بنظامنامۀ مالیۀ عصر حاضره تعبیر کنیم ــــ درین کتاب اقسام اراضی بلحاظ حیثیت وتنوع ــــ وانواع مالیات و اختلاف حیثیت های دهاقین ــــ اقسام حاصلات زمین و دیگر مراتب ولوازمات آن بدان خوبی و دقت نظر منضبطه است و متعلق بدان چنان قواعدی را مقرر داشته که بلحاظ آن زمانه تعجب انگیز میباشد و در طرز تحریر او خوبی بزرگ آنست که نهایت آزادانه بوده در طی تسطیر هدایات جابجا بتذکر آن خرابیها ئیکه در انتظامات سلطنت موجود بوده بنهایت شدت و لهجه درشت پرداخت جلب توجه حکومت را بدان طرف نموده است ــــ چیزیکه بیشتر در تاریخ زندگانی قاضی صاحب قابل قدر گفته میشود تادیۀ فرائض منصبی اوست بکمال جرأت و پافشاری در زمان چنان شهریاری که نہایت جبار و خود پسند بود و مثال آن در دیگر ممالک ایشائی کمتر بنظر می آید در کتاب الخراج به هارون الرشید نوشته است که ای امیر المومنین اگر تو در ماهی یکمرتبه بعرض و داد مظلومین میپرداختی همانا که در زمرۀ آن سلاطین محسوب نمیشدی که از حال رعایا غفلت میورزند بلی اگر تو یکبار یا دو بار برای انصاف کردن در امورات مملکت و عرايض رعایا وپژوهش حال برا یا در بار می نمودی و این خبر به تمام اطراف و جوانب مملکت انتشار مییافت البته که دست ظالم از جان و مال و ملت مظلوم دور میگشت بلکه اگر این اطلاع تنها بعمال و حکام هم میرسید که امیرالمومنین در سال یکروز ملاحظۀ امورات سلطنتی و باز پرس از کارهای حکومتی را مینماید البته که بدو شـان جرأت این قدر مظالم وستمکیشی نمیدود . ماسوای قاضی صاحب احدی اینقدر جرأت نداشت که بهارون الرشید این الفاظ را میگفت جای تعجب است که امثال این اشخاص پاکیزه نفس نیز از حملۀ و اتهام دشمنان رستگاری نیافته اند بعضی مخالفین قاضی صاحب را يك شخص متملق و چاپلوس معرفی نموده جهت تائید این مدعای خویش چند قصه ی را نیز از خود تراشیده اند و برخی از مورخین که تمیز تر و خشك را کرده نمیتوانستند این روایات را به بسیار شد و مد نقل کرده کوتاه بینان را بیشتر کوتاه نظر نموده اند چند حکایاتی ازین قبیل در تاریخ الخلفا نیز مسطور است که تمام این حکایات بیهوده و تحریرات فرسوده راهمین عبارتی که او را ما از کتاب الخراج در