Page 220

تحفة الامان في سيرة النعمان حصه اخری (۲۱۹) ايضاً مساعی ابوحنيفه حضرت امام نام مسائل جزئیه بود ) يك فنی مستقلی گردید ـ در تاریخ علمی امام صاحب چیزیکه بیشتر از همه چیز قابل قدر وتعجب انگیز است انضباط وتحديد قواعد مسائل فقهيه است در همچه يك زمانهٔ ابتدائیه که تا آن وقت نقل و کتابت نیز رواج نداشت ـ بنیاد واساس گذاشتن همچه يك كار دقيق ومشكلى حقيقتاً باید که کار ابوحنيفه باشد وبس على العموم چنان گمان کرده می شود که این قواعد را که فعلاً بنام اصول فقه موسوم است پیشتر از همه کس امام شافعی اساس گذارده است ـ این دعوی اگر ازین نقطهٔ نظر باشد که آنها را امام شافعی بطور مستقل در قيد تحرير نخست از همه کس آورده است ـ همانا که این دعوی درست و صحیح است والا بنیاد اصلی این فن بسیار پیشتر از زمانهٔ امام شافعی گذاشته شده بود واگر قيد تحرير ازان بر داشته شود میتوانیم که ما موجد این فن امام اعظم را بگوئیم ـ. در حقیقت اصول استخراج وطریقهٔ استنباط ـ آن وقت صورت علمی را نداشت چنانچه که عوام از طرز کلام و اندازهٔ عبارت استنباط نتائج وتفريع احکام را از روی مذاق ووجدان خودها می نمایند ونمی دانند که این استنباط وتفريع شان بر كدامين قاعده واصول مبنی است وقيودات آن چیست ؟ همچنین مسائل فقه نیز در ان موقع استخراج و استنباط میشدند وهیچ اصطلاح علمی وقواعد و اصول فنی برای او معین ومقرر نشده بود ـ در دورهٔ اخیرهٔ خلافت بنوامیه بعض مصطلحات علمیه موجود آمد ـ چنانچه واصل بن عطاء که موجد علم کلام است به تقسیم احکام شرعيه پرداخته میگفت که طریقهٔ ثبوت حق چهار است ـ قرآن ، حدیث متفق علیه ، اجماع امت ، عقل وحجت ( قياس ) وعلاوه برین چند اصطلاحات دیگری را هم فراهم داشت مثلاً « عموم وخصوص دو مفهوم جداگانه است ، ونسخ تنها در او امر ونواهی ممکن است واخبار وواقعات احتمال نسخ را ندارد ( این مسائل را ابو هلال عسکری در کتاب الاوائل بطرف واصل بن عطاء نسبت داده است ) . نظر بدین مسائل باید که فخر اولیت اصول فقه بطرف واصل نسبت کرده شود ليكن این اولیت از آن قبیل است چنانچه از بیان نمودن دو سه قاعدهٔ نحویه گفته میشود که موجد فن نحویه حضرت علی رضی است بهر حال چیزیکه تا زمانهٔ ابوحنیفه در