Page 221

تحفه الامان فی سیرة النعمان حصه اخری (۲۲۰) ایضاً مساعی ابوحنیفه معرض وجود آمده بود پیشتر ازین نبود - اما چون امام صاحب علم فقه را بطریق مجتهدانه و فن مستقل ترتیب وتدوین داد لہذا محتاج بسوی تقریر اصول واستخراج مسائل و استنباط گردید باینکه بعد از زمانه او اصول فقه يك فن نهایت وسیع ومستقل گردید - تاهم جای هیچ شبهه نیست که مهمات وضروریات این فن در زمانه امام اعظم منضبط و مقرر گردیده بود مثلاً مسائل توضیح اصول اربعه ، مراتب احادیث و احکام آن ، اصول جرح و تعدیل ، ضوابط حدوداجماع امت ، شرایط واقسام قیاس انواع احکام ، تجدید عموم و خصوص - قواعد رفع تعارض ، طریق فهم مطلوب ، که تماماً ارکان و اساس اصول فقه و قواعد و ضوابط ازحد ضروریه آن میباشند در عهد ابوحنیفه مضبوط ومقرر گردیده بود - اصولی را که حضرت امام نسبت باحادیث مقرر داشته اند - ما آنرا در بحث حدیث قبلاً ذکر نموده ایم وعلاوه بران دردیگر ابواب ومسائل ضروریه نیز قواعد وضوابط امام اعظم منضبط ومعین گشته است مثلا ( مالم يثبت بالتواتر ليس بقرآن الزيادة نسخ ، لايجوز الزيادة على الكتاب بخبر الواحد حمل المطلق على المقيد زيادة على النص - عموم القرآن لايتخصص بالآحاد ، العام القطعي كالخاص ، انكان متأخراً خصص العام ، وانكان مقدماً فلا - بل كان العام ناسخاً للخاص ،وان جهل التاريخ تساقطا ويطلب دليل آخر - مفهوم الصفة لايتحج به النهى لاتدل على البطلان - امثال این اقوال ابوحنیفه در تمام تصنیفات تلامذۀ او ودیگر مصنفات اصول فقه که احناف وشوافع آنرا قلم بند نمودند جابجا وجسته جسته مذکورند که اگر احدی باجتماع تمام آن عطف عنان نماید همانا که بصورت يك رسالۀ مختصره مجتمع خواهد گشت ( اما یاد باید داشت که در کتب اصول فقه آنچنان اصول بسیار مذکورند که نسبت بران چنان دعوی نموده اند که آنهم ازجمله اقوال امام اعظم است شاه ولی الله صاحب درحجة الله البالغة خویش درین موضوع يك تقریر نہایت دلچسپی را ایراد نموده است اما خود شاه ولی الله صاحب از قبولیت بعض اقوال که بروایت صحیحه بحضرت امام صاحب منتهی گردیده نیز انکار نموده است ) نظر بهمین اصول گفته میشود که امام ابوحنیفه يك طريقة مخصوصۀ اجتهاد را بنا نموده است و بنا بر اتحاد همین اصول طريقۀ امام محمد وقاضی ابویوسف ازقواعد امام ابوحنیفه علیحده