Page 12

(ج) دفتر سوم که واقعه سی و پنجم را احتوا میکند دفتر پست علیحده واضافی که خلاصه چند سال اخیر حیات شاه شجاع و تا سنه کشته شدن او در ۱۲۵۸ و بعضی واقعات جدیدتری را که عبارت از جلوس پسران او فتح جنگ وشاه پور و تخلیه افغانستان از انگلیس ها باشد در بر میگیرد. علاوه بر اینکه دفتر سوم من حيث سياق عبارت با دو دفتر اولی فرق دارد بشهادت صفحه (١٠٥) کتاب واضح می بینیم که این قسمت از خود نام و مؤلفی داشته. نام این مجموعه (افسوس ناظر ین ) وگرد آورنده و نویسنده آن يك نفر تاجر هراتی است مسمی به محمد حسین که قرار اظهار خودش قبل از پیشکه سپاه انگلیس به معیت شاه شجاع به (شکار پور ) برسد درین شهر اقامت اختیار نموده بود و بعد با مقربان ومحرمان دربار شاهی معرفت پیدا میکند و به معیت شاه و سپاه مهاجم اجنبی به کابل می آید و در مدت سه سال سلطه فرنگی وسلطنت دوم شجاع در کابل میباشد و نهضت ملیون و قتل شجاع و اخراج انگلیس ها همه را بچشم مشاهده میکند و قرار گفتار خودش چون دره واقعه نگاری دست داشت، دفتر سوم را على العموم بعد از خروج سپاه فرنگی که او هم از مملکت خارج میشود یا در شکار پوریا به احتمال اقرب در لودیانه می نویسد و چون آهنگ عبارت او سراسر به طرفداری انگلیس ها ست و برای همکاری های شاه شجاع وانگلیس دلایل تراشی میکند احتمال بسیار میرود که از عمال تنخواه خور انگلیس بوده و احتمال بسیار میرود که به سفارش مقامات انگلیسی این دفتر را نوشته باشد. بهر حال کسانیکه واقعات شاه شجاع را مطالعه میفرمایند ملتفت باشند که در تحلیل واقعات هر سه دفتر طرفداری از نظریات، مفاد و رفتار شاه شجاع وهمکاری شجاع و انگلیس بعمل آمده. دو دفتر اولی از جزئی تا کلی از عينك شجاع ، بقلم شاه ياتحت نظر شاه و از زبان شاه نوشته شده و در دفتر سومی دائی مهربان تر از مادر نه تنها مفاد شاه را در نظر گرفته بلکه همکاری شجاع را با انگلیس ها و وفاداری اولی را به دومی لباس معقول پوشانیده است. حال آنکه ملت افغانستان اگر امروز شجاع را از خلال انعکاس حوادث تاریخی خوبتر میشناسد مجاهدینی که در روزهای سیاه سه سال تسلط اول فرنگی (لات)و (برنس) را به گناه تهاجم و تخطی و تعلف و عده نابود ساختند (لات کلان) را هم موقع ندادند که جان بسلامت برد . باصفحه اخیر این کتاب تومار سپاه واقعات بعد از مرگ شاه شجاع واولاده او بر چیده میشود . جنرال پاك و سپاه مهاجم معینی او که برای خون خواهی (لاتهای وطنی و اجنبی) آمده بودو آتش سوزی های چنه کابل و دهکده زیبای استالف يا دمانرفته بالاخره خاك افغانستان را ترک میگوید و پرچم اجانب از فراز کنگره تاریخی بالاحصار کابل پایان میشود . مبرهن است که شاه شجاع الملك از نظر انشاد اشعار به شهادت غزلیات عشقی خود شاعر شيوا ونازك خيالی بوده، این شاه شاعر شاید صفات دیگری هم داشته و در استعداد از بیگانگان منظور اساسی او اشغال مجدد تخت و تاج بوده ولی هیچ سفطه ئی ملت افغانستان را چه در عصر خودش و چه بعد ازان قانع ساخته نتوانسته و نمیتوانند که از احساسات اجنبی پرستی او چشم بپوشد و اورا تبرئه کند.