Page 2838

( صفحة ٦٤ ) کابل ( شماره سوم ) سردار مهردل خان مشرقی درین مثنوی ، کمال قوۀ قریحه ، و سحر بیان خود را بخرج داده و نغمه های دل انگیزی را با قدرت زیاد ، و خیلی سوز ناکی و شور انگیزی سروده است ! گفته می توانیم ، که مشرقی درین مثنوی روح سخنوری دوره های باستان وطن را زنده کرده ، و تجلیات افکار تابناك اسلاف را سر از نو تابش و انعکاس داده است . حضرت مولوی بلخی ( رومی ) چون در نظام مثنوی قیمت دار خویش ، اغلباً معنا را هدف مقصد قرار داده است ، بنا بران در مواقع زیاد به زیبائی و تهذیب الفاظ نپرداخته ، ولی اگر بگوئیم که مشرقی ما بقوۀ قریحه تابنك و زور طبع در اکش ، این نقیصۀ ادبی را رفع کرده ، از حقیقت دور نرفته ایم ، زیرا درین مثنوی « مشرقی » سلاست و روانی سرشاری را می بینیم ، این مثنوی باین کلمات منثور افتتاح می شود : « بعد از حمد و نعت . . . چنین گوید ذرۀ بی مقدار خا کسار بستۀ اغلال و سلاسل تعلقات این عالم آب و گل ، اعنی مهردل بسمع ملازمان کمال کامل و کاملان مکمل که مهر دل از تمنعات زخارف عاجل بر تافته ، به تحصیل سعادت آجل شاغل و مایل شده اند ، میرساند : مدتی می شود که خوشه چینی خرمن طائفه علیه یعنی صوفیه را که فی الحقیقه فرقه ناجیه ایشانند می نماید ، و بحكم من تشبه بقوم فهو منهم امید که بواسطۀ پیروی ایشان ، بایشان محسوب و محشور شود ، درین زمان باستصواب رای موافق واستدعای احباب صادق اتفاق افتاده که بر تبیین مثنوی معنوی مولوی شرحی بقدر وسع بر همان بحر در سلك نظم آورده شود ، بعد از حصول این مامول چون در معنی باز بود ، لاجرم سلسلۀ سخن در از شده تا آنکه تمامی ابیات آنجناب را تا ابتدای قصۀ شاه و كنيزك با تمام رسانیدم . . . . . بعد ازین شرح بیت اول مثنوی را بعنوان ( هشت توجیه ) آغاز کرده و نکات عارفانه را خاطر نشان می کند : ( توجیه اول ) بشنو از نی چون حکایت میکند وز جدائی ها شکایت میکند 1 میکنم شرح کلام مولوی تا حدیث کهنه را بخشم نوی باز آیم بر سر حرف نخست تا بپایان قصه را گویم درست همچو ماه نخشبی از قعر چاه نكتۀ روشن کشم ز آب سیاه ( 1 ) سوانح مولوی اثر علامۀ مرحوم شبلی نعمانی هندی ص ٥٧ ٢٦٤