Page 348

شعر العجم حصه چهارم ۳۴۳ نسبت به تمام اقسام آن مفید و نهایت وسیع و همه گیر است و تمام انواع شاعری درین به نهایت خوبی ادا شده می تواند - برائی ادا کردن جذبات انسانی ، مناظر قدرت ، واقعه نگاری و تخیّل و امثال آن زیاده تر از مثنوی دیگر میدان دستیاب شده نمی تواند علی الاکثر در مثنوی واقعات تاریخی و یا کدام قصّہ بیان کرده می شود بنا برین تمام پہلو ہائی معاشرت و زندگی در آن ادا میگردد و انداز موقع نشان دادن وارائه منظر، و ہیئت و کیفیت عشق و محبت و رنج و مسرّت و غیظ و غضب و کینه و انتقام . و امثال آن دیگر جذبات انسانی یافته می شود.چون در تاریخ تذکر واقعات مختلف و گونا گون پیش می آید لہٰذا درآن ہر رقم کمال واقعہ نگاری را نشان دادن ممکن است و تصاویر مناظر قدرت ، بہار ، خزان ، گرمی ، سردی ، صبح و شام ، یا جنگل و بیابان و کوه و صحرا وغیرہ را می توان کشید و مسایل اخلاق ، فلسفہ و تصوّف در آن بالتفصیل ادا شده می تواند ۔ سبب این وسعت و آسانی آن است که ہر شعر مثنوی علیحدہ می باشد و این طور یک پا بندی بر شاعر عاید نمی باشد که کاملاً تمام نظم را در یک قافیه ادا نماید طوریکہ در غزل و قصیده رعایت آن