Page 49

٤٢ اوّل آنرا خیلی وسعت داد که بذریعۀ آن علاوه بر مضامین عشقی اخلاق فلسفه تصوف پند سیاست وغیره نیز ادا شده بتوانند و دگر اینکه زبان خاص غزل یعنی لطافت و شیرینی و رنگینی که برایش لازم است از دست نرود. از اشعار ذیل اندازه فرمائید سه ۱- آسمان بار امانت نتوانست کشید قرعهٔ فال بنام من دیوانه زدند در قرآن مجید است که امانت خود را بر زمین و آسمان پیش کردیم که بردارند لیکن همه انکار ورزیدند و ترس خوردند مگر انسان این بار امانت را برداشت مطلب این است که در زمین و آسمان قابلیت نیست که بتکالیف شرعیه بآنها متوجه شوند این قابلیت صرف بانسان ارزانی شده که تمیز حلال و حرام جائز ناجائز نیک و بد را دارد همین است که برای او شریعت‌ها نازل میشوند- و نزد صوفیه مراد از امانت عشق حقیقی است که مخلوقی را بجز انسان حاصل نیست. بهر حال این شعر در هر دو معنی صحیح است. خواجه حافظ همین مضمون را در شعر ذیل هم ادا فرموده بار غم عشق تو بهر کس که نمودم عاجز شد و این قرعه بنامم ز قضا زد (۲) نز وحضرات صوفیه ذریعهٔ اصلی علم و ادراک حواس خمسه و اشیای خارجی نیست بلکه خود دل استعداد جلائی دارد که اگر تزکیهٔ آن بشود مثل آئینه مصفا (١٣٠٠) سراجیه محکمه شرکت رفیق