Page 1076

صفحه ۷ سال چهارم شماره ۱۳ علوم و فنون سیاسیات حکمای قدیمه عناصر اربعه دولت علوم سیاسیه که در زمان حاضر در اوروپا متداول است یگانه دلیل متانت و رسانت نظامات و قوانین آن از انتظامات و ترقیات حكومات موجودۀ عالم پدیدار است . اما کان نشود که حکماء و سیاسیون شرقیۀ قدمه از علوم سیاسیه بی بهره بوده اند، و چیزی دران نگفته و نه سروده اند . سیالۀ برقیۀ همه علوم وفنون وصنایع بدیعۀ غرایب نمون از شرق بغرب جریان یافته است . همچنان است علوم سیاسیه و ملکداری . این است که درینجا برای تمثیل یک فقرۀ سیاسی را که در یکی از آثارهای مطهره شرف مطالعۀ گذار عاجزانه شده بود در نظر قارئین کرام عرض میداریم : § چنانچه حکمای متقدمین قوام و استحکام حیات اعتدال امزجۀ عالم را از امتزاج عناصر اربعه مقرر نموده اند استحکام تمدن و سیاست نیز بر چهار چیز بود که بمنزلۀ عناصر اربعه واقع شده است که من حیث المشابهة والمطابقة کاحقه مماثل بدانست . و چنانچه اگر در عناصر اربعۀ کائنات که عبارت از ( آتش ) ( و باد ) و ( خاك ) و ( آب ) است اعتدال بر کمال نباشد صلاح فساد منجر گردد . همچنان عناصر اربعۀ دولت نیز اگر اعتدال نه پذیرد نظام ملک و دولت وقوام مدن و مدنیت منظوم و مسبوق نیفتد پس عناصر اربعۀ دولت از قرار این تقسیم و مطالعه کنند کارا فیهم میشود . اول از عناصر اربعه از کانیه عنصر ( آتش ) بود و در عنصر چهار کانۀ دولت ( مدافع و لوازمات حربیه ) بمنابه آنست . چه مناسبت این دو با همدیگر من حيث الحر و الحرق اکمل واتم است . و موقوف بودن مصالح مملکت و محافظۀ دولت وملت وانفاذ حکم محکم شریعت و دیگر امورات سائرۀ ذی منفعت برینعصر نافع بدیهی است . دوم از عناصر اریعه از کانبه عنصر ( هوا ) است . و در عناصر چهار گانه دولت مثال آن ( صناعت و تجارت ) بود که تشبه ایندو این نهایت مناسبت است . و منافع صنعت و تجارت مر اعمار ملك و ملت را بدرجه ایست که در عدم آن اعدام مدنیت لازم آید چه زر و دینار که حکما انرا عادل متوسط گفته از برای آنکه وجود آن مربعا وقت و مشارکت نوع بنی بشر را امری ضروریست . پس اگر دینار مفقود گردد نسبت امور مختلفة الماهية ورشتۀ امور جمعیت بشرية مدنى الطبيعيه نيز نابود شود ... و مدار تكثر مال و دينار نيز مبنی بر تجارت و صنعت بود ... سوم از عناصر از بعد از کانیه عنصر ( خاك ) است و در عناصر چهار گانه دولت قرینۀ آن ( زراعت ) باشد و بر فطن لبیب کمال مشابهت ایندو عنصر نیز معلن و مبرهن است و چنانچه وجود آدمی از خاک است حیات نفسش نیز بر حرث و زراعت است چه جميع ما كل موقوف بزراعت وحیات انسان نیز موقوف بر اکل بود . پس معلوم شد که زراعت نیز از عناصر نافعۀ دولت میباشد . چهارم از عناصر از کانیه عنصر ( آب ) است که در عناصر چهار کانۀ دولت نظیر آن ( وزرا و وکلا ) باشد . اغفال اگرچه در وهلۀ اولی نسبت به امثال مذکوره قدری بعید تر بنظر میآید اما اگر ملاحظه نمایند بکمال موافقت و مطابقت خواهند یافت . چنانچه آبرا خاصیت آنست که در وقت اروا نمودن اشجار وازهار در جمیع اوراق و عروق آن ساری و منتشر کرده بمرتبه که هيچيك از اجزای آنرا محروم نگذارد و اگر در یکی از ان اجزا جزرسی نماید طراوت و نظارت آن ازالت یابد . و همچنین است حال وزرا و وکلای دولت که ایشانرا وظیفه آنست که از جمیع امورات کلی و جزءی ملک وملت باخبر، وقوۀ مفکرۀ ایشان بهمه احوال داخلی و خارجی منتشر باشد و نادیۀ عدلرا بهر جزءی از اجزای دولت و رعیت و تجار و زراع و سپاه اجراء نمایند تا نظام دولت منتظم ماند و گلستان حکومت از طراوت نیفتد . پس از سیاق کلام چنان معلوم شد که تقسیم عناصر از بعضها عناصر چهار گانه کمال موافقت و مشابهت را دارد و اگر در مملکتی یکی ازین عناصر خللی و سکته عارض آید آعملکر اسلیم کی بلکه سقیم باید گفت . حالا چون ترکیب دولت بر ترکیب و امتزاج عناصر متخالفة الكيفيات و السالم ایشان حادث میشود و در اصول حکمت مقرر شده که مزاج کیفیتی بسیط است و منظور از ترکیب و السالم اجزا مزاج است لاجرم چنانچه عناصر از بعد از کابه را مزاجی هست عناصر اربعۀ دولت را نیز مزاجی لازم است که مزاج ان عبارت از عدالت است و اهم وجوه عدالت و اهم آن عدالت ( سلطان ) است که احاطه بر تمام وجوه عدالت دارد چه بیعدالت پادشاهی هیچکس را مدنت رعایت عدالت نبود . سیاسیات حکمای قدیمه را شنیدیم . حالا یکقدری از علوم سیاسیۀ حکمای جدیده نیز بشنویم اگرچه علم حقوق بین الدول را درین وقت اخیره حکم « تقدم قوت برحق ، و حکم و الحکم لمن غلب » به آب شسته ولی باز هم ما درج نمودن مقدمات این علم را از فایده خالی ندانستیم :