{"book":"adl0616","page":1076,"text":"صفحه ۷ سال چهارم شماره ۱۳\n\nعلوم و فنون\n\nسیاسیات حکمای قدیمه\nعناصر اربعه دولت\n\nعلوم سیاسیه که در زمان حاضر در اوروپا متداول است یگانه دلیل متانت و رسانت نظامات و قوانین آن از انتظامات و ترقیات حكومات موجودۀ عالم پدیدار است . اما کان نشود که حکماء و سیاسیون شرقیۀ قدمه از علوم سیاسیه بی بهره بوده اند، و چیزی دران نگفته و نه سروده اند . سیالۀ برقیۀ همه علوم وفنون وصنایع بدیعۀ غرایب نمون از شرق بغرب جریان یافته است . همچنان است علوم سیاسیه و ملکداری .\n\nاین است که درینجا برای تمثیل یک فقرۀ سیاسی را که در یکی از آثارهای مطهره شرف مطالعۀ گذار عاجزانه شده بود در نظر قارئین کرام عرض میداریم :\n\n§\n\nچنانچه حکمای متقدمین قوام و استحکام حیات اعتدال امزجۀ عالم را از امتزاج عناصر اربعه مقرر نموده اند استحکام تمدن و سیاست نیز بر چهار چیز بود که بمنزلۀ عناصر اربعه واقع شده است که من حیث المشابهة والمطابقة کاحقه مماثل بدانست . و چنانچه اگر در عناصر اربعۀ کائنات که عبارت از ( آتش ) ( و باد ) و ( خاك ) و ( آب ) است اعتدال بر کمال نباشد صلاح فساد منجر گردد . همچنان عناصر اربعۀ دولت نیز اگر اعتدال نه پذیرد نظام ملک و دولت وقوام مدن و مدنیت منظوم و مسبوق نیفتد پس عناصر اربعۀ دولت از قرار این تقسیم و مطالعه کنند کارا فیهم میشود .\n\nاول از عناصر اربعه از کانیه عنصر ( آتش ) بود و در عنصر چهار کانۀ دولت ( مدافع و لوازمات حربیه ) بمنابه آنست . چه مناسبت این دو با همدیگر من حيث الحر و الحرق اکمل واتم است . و موقوف بودن مصالح مملکت و محافظۀ دولت وملت وانفاذ حکم محکم شریعت و دیگر امورات سائرۀ ذی منفعت برینعصر نافع بدیهی است .\n\nدوم از عناصر اریعه از کانبه عنصر ( هوا ) است . و در عناصر چهار گانه دولت مثال آن ( صناعت و تجارت ) بود که تشبه ایندو این نهایت مناسبت است . و منافع صنعت و تجارت مر اعمار ملك و ملت را بدرجه ایست که در عدم آن اعدام مدنیت لازم آید چه زر و دینار که حکما انرا عادل متوسط گفته از برای آنکه وجود آن مربعا وقت و مشارکت نوع بنی بشر را امری ضروریست . پس اگر دینار مفقود گردد نسبت امور مختلفة الماهية ورشتۀ امور جمعیت بشرية مدنى الطبيعيه نيز نابود شود ... و مدار تكثر مال و دينار نيز مبنی بر تجارت و صنعت بود ...\n\nسوم از عناصر از بعد از کانیه عنصر ( خاك ) است و در عناصر چهار گانه دولت قرینۀ آن ( زراعت ) باشد و بر فطن لبیب کمال مشابهت ایندو عنصر نیز معلن و مبرهن است و چنانچه وجود آدمی از خاک است حیات نفسش نیز بر حرث و زراعت است چه جميع ما كل موقوف بزراعت وحیات انسان نیز موقوف بر اکل بود . پس معلوم شد که زراعت نیز از عناصر نافعۀ دولت میباشد .\n\nچهارم از عناصر از کانیه عنصر ( آب ) است که در عناصر چهار کانۀ دولت نظیر آن ( وزرا و وکلا ) باشد . اغفال اگرچه در وهلۀ اولی نسبت به امثال مذکوره قدری بعید تر بنظر میآید اما اگر ملاحظه نمایند بکمال موافقت و مطابقت خواهند یافت . چنانچه آبرا خاصیت آنست که در وقت اروا نمودن اشجار وازهار در جمیع اوراق و عروق آن ساری و منتشر کرده بمرتبه که هيچيك از اجزای آنرا محروم نگذارد و اگر در یکی از ان اجزا جزرسی نماید طراوت و نظارت آن ازالت یابد . و همچنین است حال وزرا و وکلای دولت که ایشانرا وظیفه آنست که از جمیع امورات کلی و جزءی ملک وملت باخبر، وقوۀ مفکرۀ ایشان بهمه احوال داخلی و خارجی منتشر باشد و نادیۀ عدلرا بهر جزءی از اجزای دولت و رعیت و تجار و زراع و سپاه اجراء نمایند تا نظام دولت منتظم ماند و گلستان حکومت از طراوت نیفتد .\n\nپس از سیاق کلام چنان معلوم شد که تقسیم عناصر از بعضها عناصر چهار گانه کمال موافقت و مشابهت را دارد و اگر در مملکتی یکی ازین عناصر خللی و سکته عارض آید آعملکر اسلیم کی بلکه سقیم باید گفت . حالا چون ترکیب دولت بر ترکیب و امتزاج عناصر متخالفة الكيفيات و السالم ایشان حادث میشود و در اصول حکمت مقرر شده که مزاج کیفیتی بسیط است و منظور از ترکیب و السالم اجزا مزاج است لاجرم چنانچه عناصر از بعد از کابه را مزاجی هست عناصر اربعۀ دولت را نیز مزاجی لازم است که مزاج ان عبارت از عدالت است و اهم وجوه عدالت و اهم آن عدالت ( سلطان ) است که احاطه بر تمام وجوه عدالت دارد چه بیعدالت پادشاهی هیچکس را مدنت رعایت عدالت نبود .\n\nسیاسیات حکمای قدیمه را شنیدیم . حالا یکقدری از علوم سیاسیۀ حکمای جدیده نیز بشنویم اگرچه علم حقوق بین الدول را درین وقت اخیره حکم « تقدم قوت برحق ، و حکم و الحکم لمن غلب » به آب شسته ولی باز هم ما درج نمودن مقدمات این علم را از فایده خالی ندانستیم :","chars":3837,"image":"https://storage.googleapis.com/adl-page-images/adl0616/01076.jpg","first_page":1,"last_page":1787,"title":"Sirāj al-akhbār سراج الاخبار","permalink":"https://afghanpress.org/book/adl0616/1076","canvas":"https://afghanpress.org/iiif/adl0616/canvas/1076","source":"https://afghanistandl.nyu.edu/books/adl0616/","source_pdf":"https://afghanistandl.nyu.edu/pdf/adl0616_download.pdf","rights":{"image":{"statement":"Public domain. NYU states: \"All works presented on this website are, unless otherwise indicated, in the public domain. The images available on this website may be freely reproduced, distributed and transmitted by anyone for any purpose, commercial or non-commercial.\"","uri":"http://rightsstatements.org/vocab/NoC-US/1.0/","holder":"New York University Libraries","source":"https://afghanistandl.nyu.edu/about.html","delivery":"Images are served from a copy mirrored by this project, not from NYU's servers, under the reproduction terms above.","endorsement":"This is an independent project. It is not affiliated with, endorsed by, or reviewed by New York University."},"text":{"statement":"Machine-generated transcription, dedicated to the public domain under CC0 1.0. No warranty of accuracy: see the provenance block on every page.","uri":"https://creativecommons.org/publicdomain/zero/1.0/","holder":"Steps Ventures"}},"provenance":{"text_produced_by":"gemini-3.1-pro-preview","thinking_level":"low","read_completed":"2026-08-09","per_page_confidence":null,"per_page_confidence_note":"Not recorded during the corpus run. No calibrated per-page score exists, and none is estimated here.","human_reviewed":false,"accuracy_context":"Roughly two thirds of characters agree with a modern printed edition of the same text. Much of the disagreement is editorial, not misreading. Treat the transcription as a finding aid and read the page image before quoting.","primary_source":"The page image. The text is an index into it."}}