Page 174

تحفة الامان في سيرة النعمان حصهٔ اخری (۱۷۳) مبحث روایات موضوعه و متصرفه و همچنین در واقعه بدر روایت عمومی چنین است که آن حضرت بر قلیب استاده فرمود [هل وجدتم مافعل ربکم حقا : ـ ایا دریافتید آن چیزی را که معامله نمود پروردگار شما باشما بی کم و کاست [ـ صحابه عرض نمودند که آیا انجناب بامردہ گان مخاطبه دارند بجواب شنیدند که بلی چیزی که بآنها گفتم شنیدند ـ اما چون بیان این واقعه بنزد عائشه صدیقه نموده شد ـ گفتند که این الفاظ را رسول الله نفرموده اند بلکه این چنین گفته اند که [لقد علموا ان ما دعو تهم حق : ـ که بخوبی برای این شهدا معلوم گردیده که بچزیکه من اوشانرا دعوت نموده ام حق است ] ـ ملاحظه شود که در مفهوم این هر دو جمله بچه اندازه فرق و تفاوت کلی ظاهر است و ازین امر بر مسئله سماع اموات چكونه يك اثر ناگواری واقع میگردد ـ وقتیکه از خود صحابه امثال این مسامحات بوقوع پیوسته پس در باره دورهٔ سوم و دوم چه گفته خواهد شد . اشخاصیکه بروايه بالمعنی قائلند بطور شان چند الفاظی را نشان میدهند که بدیگر الفاظ معانی آنها اداء می شود حالانکه اگر غور کرده شود در معانی آنها هم تفاوت ظاهراً هوید است چنانچه « سخاوی » محدث مینویسد که بجای « اقتلوا لاسودین = امر بقتلهما » گفته شود هیچ تفاوتی در معنی بوقوع نمیرسد ، حالانکه میان «اقتلو » « وامر بالقتل » تفاوت ظاهر است : ـ زیرا که اداء مطلب از «امر بالقتل » هم میشود ـ لکن تحتم و تاکیدی که در صیغهٔ امر است در مفهوم وی دیده نمیشود . امام صاحب بعد از دیدن و ملاحظه نمودن این مشکلات ، درین موضوع يك طریقهٔ نهایت معتدلی را اختیار نمود ـ زیرا که از قبولیت آن احادیثی که قبل از وی اورا محدثین بالمعنی روایه نموده بودند چارهٔ نداشت و الانعام دفتر مرویات را بیکاره گفتن لازم می آمد و برای آن احادیث این قیدرا مشروط داشت که رواة محدثین بالمعنى باید که فقیه و از اثر الفاظ و مطالب وتغيرات او بخوبی واقف باشند ـ با اینکه احتمال تغیر مطالب درین صورت نیز برداشته نشده تا هم چون مدار محدثین حسب تصريحات شان بر ظن غالب است لهذا تازمانیکه بمقابلی آن رواية بالمعنى كدام دلیل مخالفی موجود نباشد، او را قابل تعمیل میتوان گفت ـ امام صاحب ان