Page 65

۱۲ ساعتی اعلیٰ حضرت ارشاد فرمودند که اگر کسے از اهل هندوستان این خیال دارد که بغرض تعلیم صنعت وحرفت کسانرا یورپ باید فرستاد این خیال برائے اهالیان هند مناسب است نه که افغانیان را زیرا که هندوستان از احکام شرعی آزاد است وافغانیان پابند احکام شریعت هستند اینجا از شراب و زنا و جمیع ممنوعات شریعت احتراز نمودن است و در هندوستان از همه آزاد بودن اگر کسے از افغانستان در ممالک زاد فرستاده شود همه تقویٰ و پرهیز گاری برباد دهد هر که از او مشرب میشود همه اخلاق وعادات قدسیه را بر باد میدهد بدین جهت بهتر است که اهل یورپ در مملکت ما در آیند - من این کلام را شنیده متحیر شدم که اعلیٰ حضرت از احوال اندرون لفافه چگونه آگاهی یافتند پس حیرت مرا دریافته ارشاد فرمودند که نزد من در میان ولی وعقلمند همین قدر فرق است انچه در میان ٹیلیگراف وٹیلیفون فرق است بذریعہ ٹیلیفون انسان را در فهمیدن سخن بعقل وغور ضرورت نے افتد همچنانکه گفته شود بگوش مے آید لیکن دریافت کردن سخن بذریعہ ٹیلیگراف درین بعقل وغور وعلم ضرورت مے افتد یعنے اصطلاحات ٹیلیگر را علم حاصل کرده و دست وکوب اور اصحیح دریافتن ضروریست همچنین ولی اللہ را بذریعہ الہام وغیرہ معلوم میشود که چنین گذشته شد و چنان خواهد گزشت وعقلمند از حالات و رفتار زمانہ مےشناسد کہ آیندہ چنین پیش خواہد آمد- ہمہ وجوہات مذکورہ ظاہر است هر گاه که آنحضهٔ زندگانی کہ برائے تعلیم وتربیت مخصوص است بحضوری چنین عقلمند و مدبر حمیده صفات شاه اسلام خلد آشیان را بوجود خود قدر تاموجود میداشت صرف شدہ باشد آن همہ اوصاف جمیلہ در وجود مبارک سراج الملۃ والدین خلد اللہ ملکہ بالضرور پیدا شدہ باشند زیرا که طبع انسان خاصتہ چنین واقع شده است کہ عادت ہر گاہے کہ بضرورت اختیار میکند رفتہ رفتہ آن عادت ہم طبیعت ثانیہ میشود بقول سعدی علیہ الرحمہ والغفران -