Page 233

صحیفه ٢٢٦ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد دوم و اگر قاتل حقیقی پیدا نشود و بقصاص نرسد آیا حکم شرع شریف معطل نمی‌ماند؟ علی الخصوص در جاهائیکه نظام و انتظام پولیس منتظم نباشد بسی ناگواریهای دیگر بظهور میرسد. مثلا بعوض اصل قاتل يك بیگناه دیگری مغدور میشود، و یا آنکه اصل قاتل پیدا نشده دیت بر بسی بیگناهان دیگر حواله شده خانمانها خراب میشود و اصل قاتل از میان ضایع شده حقوق شریعت پامال میشود، حالا آنکه پیدا کردن قاتل از وظایف ضروریه دولت است، و آنهم بوجود نمی آید مگر بقوانین منتظمه شدیده ضابطه، و بهمرسانیدن پولیسهای باريك بين جن مانند. پدر فرمود — در ینباب بشما حق میدهم. زیرا اینگونه قانون محض برای خدمت احکام شریعت است. پاشا گفت — من میدانستم که شما حق شناس يك ذاتی هستید و ازین بود که بمقابل بیگ افندی شما را مدافعه کردم. حالا اگر اجازه بدهید یکقدری برای شما از تقسیم قوانین موضوعه خود ما بطرز مختصر و فهرست بیان کنم تا خوبتر ازین فکر شما تصحیح شود: پدر فرمود — بسیار تشکر میکنم، و موجب استفاده ما میشود. بفرمائید. پاشا گفت — قوانین، یعنی (علم حقوق) اولا بر دو قسم منقسمست که یکی را (حقوق طبیعیه)، و دیگرش را (حقوق موضوعه) مینامند. حقوق طبیعیه، عبارت از همان حقوقیست که در فطرت انسانیه بالقوه موجود است که بواسطه آن حق و باطل، و خوب و بد را از هم فرق میدهد، و انسانرا میداند که بچه گونه چیزها حق دارد، و در چه قسم چیزها حق ندارد، و این حقوق وجدانیه و اخلاقیه است، ولی چون اخلاق و وجدان در همه افراد بنی بشر یکسان و بيك وتيره کامل نمیباشد از انرو برای وضع نمودن حقوق موضوعه مجبوریت دستداده است. منبع و مأخذ حقوق موضوعه عبارت از قوانین، و عرف و عاداتست که