Page 34

در بار میدان یا صحنهٔ عظیم شطرنج بازی حزبیت ها بود . که متنفذین عظیم یعنی در باریان بجنبه ها تقسیم بوده ، هر قسمت از خود نظریات داشته استقلال یا اقناع ارادهٔ زمامدار را به نظریات خود سعی وجد و جهد داشت . و همیشه سعی هر جنبه بود که ارادهٔ شاه که صدور یابد . یا قضا یا را که تحلیل نماید باید از روی همان نظریات خودش باشد . این وضعیت مفید بود یا مضر ، یا اینکه بودن آن در دربار مجبوریست یا غیر مجبوری مسئلهٔ جدا گانه نیست که ما در آن نمی پیچیم . اما تنها بعض اثرات این وضعیترا مجبور هستیم که بنویسم :— مثلاً اینکه یکی از مقتضیات وضعیت مذکور همین بود که باید زمامدار از فهم قضایا ودرك حالت خصوصی یا عمومی بطور مستقیم دور باشد . و این مجهود مشترك عموم احزاب یا حلقه های دور زمام دار بود . که همهٔ آنها سعی میکردند که نباید بشخص خود قضایا را مستقیماً تشخیص کند . و الا طبعاً بيك اساس بزرگ نظری آنها صدمه میزد . اگرچه ما انکار نداریم که ممکن است بعض این حلقه ها ، و یا بعض کارهای هر حلقه ممکن است منتها شریف و برای مملکت مفید میبود . اما از طرف دیگر اینرا هم میدیدیم يك شخص عالمها را در بیرون غرق و در بدر و خاك بسر میکرد ولی در داخل دربار این همه حرکتهای او ذرهٔ از عظمت و رسوخ و اقتدارش کاسته نمیتوانست . وقتیکه تحلیل میشد پوشیده ماندن این همه معایب او نتیجهٔ حمایت داری یکی از همان احزاب یافته میشد . یا اینکه میدیدیم يك پروگرام منتها معكوس ياغير قابل تطبیق میبود و شاید عالمها را بفغان میآورد وصدای این فغان بهرجا میرسید اما در حدود دیوارهای دربار که رسید فوراً دستهای خفیانه پیش شده و گوشهای لازمرا میپوشانید . چنانچه دیدیم که شورش بعد از اینکه در مشرق مشتعل گردید — ٢٥ —