Page 35

بعد از آن مراجع رسمی خبر شد ، و همچنین بچه سقو بدروازه کابل رسید بعد از آن ترتیبات جلو گیری حملۀ وی شد . و طبعاً عامل اعظم در این بی اطلاعیها همین تأثیر حلقه های داخلی دربار بود . و شاید شورش که دوام کرد و یا نتیجه معکوس برای انهدام سلطنت که داد هم نتیجه همان تاثیر حلقه های داخلی در بار بود : که نباید زمامدار رأساً از حوادث کماهو حقه مطلع شود . این هم يك نوع حزبيت از حزبیتهای بود که در مملکت موجود و تاثيرات مدهش و عظیمی داشت . که خوب این تاثيرات خوب و ثوابش عائد باصحاب آنست . اما تاثیران خراب و مهلکش عائد بكه خواهد بود ؟ آیا عائد بانتخاب اشخاص و گذاشتن تصادمات حزبی بود . ؟ با اینکه این احزاب نفهمیدند که باین وضعیت خود مملکترا بکجا خواهند کشید ؟ اینست موجز بیاناتیکه راجع بنشأتهای حزبی در آن دوره میتوان گفت . و على العموم مؤثر ترين احزاب در مملکت همان احزابی واقع شدند که با پروگرام اصلاحات مخالف افتیده بودند زیرا اینها جدا در پرده خفا کار کرده میرفتند چنانچه اوضاع از هر طرف بامطالب آنها چه از حیث تطبيقات و یا رفتار حکومت باشد ، و چه خواه و شی و بی اعتنائی کارداران باشد بهر حال توانستند کار خود را پیش ببرند حتی بعض امارات و دلایل اینرا نشان میدهد که در طبقه عالی کاردارها که با پروگرام موافقت نداشتند وقتیکه شورش ۳۰۷ برپا شده بود کسانی بودند که دراز شدن شورشرا آرزو میکردند بفکر اینکه اگر زمامدار از افراط در تطبيقات خود صرف نظر نماید . اما اینرا چنانچه گفتیم يك مطالعۀ استدلالی نه استنادی بود . - ٢٦ -