Page 39

۲۰ شیخ الاسلام و اطرافیان تا بعد از و معاونین معدود او قرار گرفتند لیکن با وجود وسعت مقام، در اثر جمیعت انبوه که به غرض استفاده فراهم شده بودند جای خالی باقی نبود خطابه سید جمال الدین سید جمال الدین در حال شدت چك چك ها بر فراز منبر خطابه بر آمده و نطق غراء خود را که بر افکار و حکم مشتمل بود ایراد نمود - در این نطق قوم را به جسد وصنائع را به اعضاء جسم شباهت داده و گفت زمانیکه اعضاء وقفه می نمایند بدن می میرد و همچنان کار خانه های قوم اگر معطل شوند قوم تنزل نموده و هلاک می نماید . مردم به این خطاب تماماً گوش شده و چك چك های پیاپی موجب تعجب حضار گردیده همه به ستایش او زبان کشودند و تفصیلات آن را امام شیخ عبده در صدر رسالهٔ دهیریین چنین بیان نموده است : چون موعد خطابه سید فرار سید مردم بسوی دار الفنون متوجه گشته يك جمعیت بزرگ رجال دولت واعيان اهل علم و ارباب جرائد حضور بهم رسانیده و بزرگترین وزراء مملکت در مجلس حاضر بودند سید جمال الدین بر فراز منبر برآمده آنچه برای قراءت مرتب نموده بود ایراد نموده «حسن افندی » نظر خود را بطرف کلام او معطوف ساخته میخواست برای ارائه عدم اهمیت آن حجتی بدست آرد مگر حقیقه بمقصود خویش کامیاب شده نتوانست در خطاب خود زنده گانی انسانی را به بدن زنده تشبیه نموده و هر صنعت را به منزلهٔ يك عضو از اعضاء این بدن تصویر نموده و منافعی را که این اعضاء به بدن می رساندند تشریح داد پادشاه را به دماغ که مرکز تدبیر و اراده است مثل زده آهنگری را بازو و زراعت را به جگر و ملاحی را به پای و هر صنعت از صنائع را هم چنان به یکی از اعضاء بدن شبیه ساخته در اطراف تمام این تمثیلات بیان