Page 23

شعر العجم حصه چهارم ۱۸ می دهد، و از طرف دیگر در شاعری مضامین شاعرانه را پیدا میکند، از آنجا که اکثری از سائنس دانان مذاق شاعری را مالک نمی باشند، و هم چنین شعر با فلسفه و سائنس چندان انسیت ندارند، لہذا این غلط فہمی بوجود می آید- که قوۀ تخیل را با فلسفه و سائنس تعلقی نمی باشد، ولی این فکر صحیح نیست، بلاشبہ عموم آن سائنس و فلسفه دانائیکه در آنها قوت ایجاد نباشد از قوۀ تخیل هم محروم می باشند، اما کسانیکه موجد کدام مسئله و یا فن می باشند- از قوۀ تخیل آنها کدام شخص انکار کرده می تواند، در ذات نیوٹن و ارسطو بهمان اندازۀ قوۀ زبر دست تخیل موجود بوده، که در وجود ہومر و فردوسی بوده است، البتہ اغراض و مقاصد این دو جماعت جدا گانه و طریقۀ استعمال قوۀ تخیل هر دو یشان جدا بوده است، غرض از استعمال قوۀ تخیل در فلسفہ و سائنس آنست که یک مسئله علمی حل کرده شود، اما در شاعری از قوۀ تخیل این کار گرفته میشود، که جذبات انسانی را به ہیجان بیاورد، مقصود فلسفی تنها همان موجوداتی است، که در واقع وجود دارند، بر خلاف آن شاعر از ان موجودات نیز کار می گیرد که ابداً وجود ندارند، در پیشگاه فلسفه ”ہما“ ”سیمرغ“ ”گاو زمین“ ”تخت سلیمان“، ابداً قدر و قیمتی ندارند، ولی همین اشیاء