Page 105

بقام آقای قاضی زاده : صنایع مستظرفه هنگام سماع يك نغمه آهنگدار موسیقی که از حنجره يك موسیقار تراوش میکند یا در وقت تماشای بهت انگيز يكمنظره جذاب و دلکش اثر يك رسام ، یا مقابل تناسب و موزنئی مجسمه زیبا و پر تراکت محصول دست يك هيكلتراش ، یا رو بروی ظرافت يك بنای محتشم ساخت یکمعمار اگر دقیق بشويم ؛ بی نهایت شور انگیز آن قطعه ، رعونت سحر آلود آنلوحه تناسب حيرت بار آن مجسمه و دلربائی و نفاست اعجاز کار آن بنا ، اسطوری ما را ممنون ومیگیرد ، که در عمیق ترین زوایای روح خويش يك هيجان متلاطم و حرکت پر شوری می یابم ، که آنرا هيجان بدیمی می نامند . و همچنين : در وقت شنیدن یا مطالعه يك جمله شيرين بلاغت آمیز ادبی نیز اگر دقت و تعمق بنمائیم ، خواه از رهگذر باریکی ، وسعت و عمقیکه در معنی آن مرکوز است ، خواه از باعت آهنگ و رسائی كلمات و طرز استفاده آن مکرراً عین همان هیجان سابق را در خود می یابیم ، که پیش تر بها رو داده بود . و ازيجا به سهل قیاس گفته میتوانیم تاثیراتیرا كه يكجمله فصيح و بليغ محصول آورده است ، عیناً همان تاثيريست كه يك لوحه قشنگ ، يك نغمه شیرین یا يك بنای ظريف بوجود آورده بود . ( شماره ٦ ) این اهتزاز روحی ، حالت مفتونی و پر هیجانی که در قلب و وجدان حس میشود بدو صورت ظاهر میکند ، یکی بصورت هيجان حظ وممنونيت : که از شنیدن يك نغمه نشاط آمیز یا از دیدن يك منظره فرحت بخش حاصل میشود و دیگری حزن والم که از تماشای يك لوحة حزين يا قرائت وسماع يك افسانه فجيع ملال انگیز رو میدهد ، که نه مفتند ، هيجان روحی نيل يك حوزانه لذيذ و نه بتأثر و تألم يك نيش آمد ناگوار ملال افزا شباهت دارد . و ازین ظاهر میشود ، که بین کدمسته هیجانات محسوسه ، يك اندازه ، في هست که برای امتياز حیات انسان از حیات سائره حيوانات ( هيجان بدیعی ) نامیده شده است ؛ ايضاح : انسان حس بدیعی داشته حيوان فاقد آنست . بعد از ادراك اين تفصلات معلوم است که برای تولید و بحصول آوردن هیجان بدیعی ، یکرشته و ساطی ضرور و لازم است كه عبارت از موسیقی ، رسم هیکلتراشی ، معماری و جمله های مهیج باشد . اما اینها هم بقسم يك كليه مولد هيجان بديعی شده نمیتواند . زیرا کلی در منطق چیزی است که احکام آن بطور کلی شامل همه افراد و اجزاء آن باشد مثل اینکه ( هر يك ازین صنايع مذکوره مهیج حس بدیعی است بدون استثنا ) حالا انکا این قسم نیست ، چرا ؛ در صورتیکه هر جمله ، هر موسیقی هر رسم ، هر بنا مولد يك هيجان بديعی شده بتواند پس چرا از تماشاى يك رسميكه يك طفل بدون رعایت قواعد فن رسم آنرا بوجود آورده است ، ما متهیج نمیشویم ؟ وهكذا از شنیدن يك آواز ناخراش یا از دیدن يك بنای عاری از تناسب وظرافت وغیره غیر متأثر شده حس بدیعی ما بهیجان نمی آید . صنعت : بلی چیزیکه به موسیقی ، رسم مجسمه بنا و كلمات : يك قيمت وقدرت تحیر انگیز مبذول وبخشده است ، در انظار ومسامعه يک رنكت مطبوع و جذابی تلقی گردیده ، از تماشا واسماع خود ما را محظوظ ومقالم می نماید ، صنعت ومهارت است که : مهيج ومحرك حس بدیعی انسانها است . صنعت اگر از رسم یکجا ظهار ماهیت نماید ( صنعت رسم ) ، اگر باموسيقى روز وظهور منمايد ( صنعت موسیقی ) ، اگر بمجسمه وبنا اثبات وعرض وجود بكند ( صنعت هیکلتراشی یا مجسمه سازی ) و ( صنعت معماری ) وهمچنين با كلام تجلی بنمايد ( صنعت كلام ) به تعبیر دیگر ( ادبيات ) نامیده شده ، وبرسبيل تعميم همه آنها اسم ( صنايع مستظرفه - يا صنايع نفيسه ) اطلاق میشود . وبقرار تشريح وتبيين فوق اينقدر واضح شد ، چیزیکه حس بدیعی انسانرا بتحريك وهيجان بديعي نام يك اهتزاز وتلاطم روحی را ، محصول می آورد ، صنعت است . لیکن : این کلمه صنعت بدو معنی می آمد . یکی بمعنی اعماليكه خواه بواسطه ملكه