Page 623

صحیفه ۱۲ سال دوم شماره ۱۵ از روایات موثرهٔ تاریخت که بسبب بی کاغذی و بی کتابی در میان شاگردان حکما چنان اشخاصی پیدا میشد که سبقهای خود شارا بر وجود خودشان مینویشتند، و تا بوقتی که حرف بحرف آنرا از بر نمیکردند وجود خود را نمی شستند . غیر از (ایروس) يك نوع ورق آهو نام کاغذی از پوست حیوانات نیز موجود بود که آنهم در گرانی از پاپیروس باکم نمیاورد. ارزانترین کتابها آن بود که ورقهای آنها از تخته چوبهای باریك بار یکی تشکیل یافته بود که آنهم بسبب سنگینی و کلفتی برداشتن و بردن و آوردنش خیلی به زحمت بود. بنابرین سبها حکمای متقدمین تدریس ! و تعلیم خود را زبانی میدادند، و شاگردان شان مجبور بودند که کتاب خودشانرا قوهٔ حافظهٔ خود بسازند. پس زهی شا کردی که مالك قوهٔ حافظه میبود ! که در دور و پیش شان میبود میشنیدند. حالا نکه حکمای جدیده ( مطبعه ) نام يك زبان عمومی را مالك شدند که بواسطهٔ آن سخن خودشان را بکائنات میشتوانند . حکمای قدیمه احوال زیر زمین را از روی زمین خالیا کرده تصورات میپرورانیدند. حالا نکه حکمای جدیده بواسطهٔ تنهای زیر زمینی کانهای زنان سنگ تابسیار طبقات عمیق زمین سیر و سیاحت کردند، و چیزیکه بچشم خود دیدند و بدست خود نمی کردند نوشتند . حکمای قدیمه اگر چه بر کرهٔ نسیمی علم آورده توانستند ولی آنرا بلا نها یه تصوور کردند. حالا نکه حکمای جدیده بواسطهٔ بالونها بر طبقات مختلفهٔ آن در میان ابرها سیر و سیاحت کرده حدود آنرا معین کردند . تحت ما يطول انجاميد، وهنوز به نتيجهٔ مقصد نرسید. حالا خلاص اینقدر بگوئیم که چشمهای حکمای قدمه چیزهای بسیار کوچکی را دیده نمیتوانستند. حالات که حکمای جدیده ذره بین و ميكرسكوب نام آله را بر چشمهای خودشان نهاده عوالم بلا نهائيه حکمای قدمه کرویت زمین را بخيال تصور میکردند. ولی از اثبات آن عاجز بودند. حالا نکه حکمای جدیده کرهٔ زمین را از غرب بشرق و از شمال بجنوب بار بار دور و سیاحت کرده مسئله کرویت را مادة اثبات کردند. ( نظاره يك دره اطاقت منظرة ) ( این نهر جوشان و خروشانیست که معروف به نهر ( نیلاب ) در موقع گلبهار در دامنهٔ کوه هندوکش درست شمالی کابل واقع شده است ) میکروب نام حیوانات صغیره را دیدند که از غایت کوچکی يليونها عدد آن بقدر يك لوك سوزن هم نمی آید. حکمای قدیمه چیزهای بسیار دور را هم دیده نمیتوانستند اما حکمای جدیده دوربین و تلسقوب را بردیدهٔ خود نهاده بسیر سیارات و بعد مسافات چشمهای شان ، کامیاب آمده است . گوشهای حکمای قدیمه واقعات کمتر جاهای دور را نیز بسیار دیر شنیده نمیتوانستند. حتی بسیار واقعات را هیچ نمیشنیدند. حالانکه حکمای جدیده ادنا يك واقعه که در هر نقطه از نقاط کرهٔ زمین بوقوع آید در آن واحد بواسطهٔ تلگراف و تیلفون میشنوند . کلامی که از دهن حکمای قدیمه میرامد آنرا تنها شاگردانی و الحاصل چون بسوی مطبعه ها ، ومكتها ، وكتبخانه ها . و آکادامی ها و باغچه های نباتات وحيوانات، ورصد خانه ها ، و هزارها اختراعها و آلات و ادواتی که در بن عصر حاضر بدست حکمای جدیده می بینیم نظر کنیم عشر عشیر آن بخیال و خاطر حکمای قدیم هم نگذشته بود . و چون حکمت حکیم از آثار ، و آثار از رأی و فکر و رأی و فکر از دانش و دانش از دیدنیها و شنیدنیهای بسیار حاصل میشود و آلات و ادوات دیدنیها و شنیدنیها چون عبارت از همین چیزهاست. و این آلات و ادوات چون در دست حکمای جدیده میباشد از انرو اگر يك مهندسی از مهندسان اینعصر به باز کردن کانال سویس یا پاناما و ریختن آبهای يك بحر را بدیگر بحر . و یا جزیره ساختن يك قطعهٔ بزرگ ادعا کند که : « کجاست اقلیدس