{"book":"adl0616","page":623,"text":"صحیفه ۱۲\nسال دوم\nشماره ۱۵\n\nاز روایات موثرهٔ تاریخت که بسبب بی کاغذی و بی کتابی در میان شاگردان حکما چنان اشخاصی پیدا میشد که سبقهای خود شارا بر وجود خودشان مینویشتند، و تا بوقتی که حرف بحرف آنرا از بر نمیکردند وجود خود را نمی شستند . غیر از (ایروس) يك نوع ورق آهو نام کاغذی از پوست حیوانات نیز موجود بود که آنهم در گرانی از پاپیروس باکم نمیاورد. ارزانترین کتابها آن بود که ورقهای آنها از تخته چوبهای باریك بار یکی تشکیل یافته بود که آنهم بسبب سنگینی و کلفتی برداشتن و بردن و آوردنش خیلی به زحمت بود. بنابرین سبها حکمای متقدمین تدریس ! و تعلیم خود را زبانی میدادند، و شاگردان شان مجبور بودند که کتاب خودشانرا قوهٔ حافظهٔ خود بسازند. پس زهی شا کردی که مالك قوهٔ حافظه میبود !\n\nکه در دور و پیش شان میبود میشنیدند. حالا نکه حکمای جدیده ( مطبعه ) نام يك زبان عمومی را مالك شدند که بواسطهٔ آن سخن خودشان را بکائنات میشتوانند . حکمای قدیمه احوال زیر زمین را از روی زمین خالیا کرده تصورات میپرورانیدند. حالا نکه حکمای جدیده بواسطهٔ تنهای زیر زمینی کانهای زنان سنگ تابسیار طبقات عمیق زمین سیر و سیاحت کردند، و چیزیکه بچشم خود دیدند و بدست خود نمی کردند نوشتند . حکمای قدیمه اگر چه بر کرهٔ نسیمی علم آورده توانستند ولی آنرا بلا نها یه تصوور کردند. حالا نکه حکمای جدیده بواسطهٔ بالونها بر طبقات مختلفهٔ آن در میان ابرها سیر و سیاحت کرده حدود آنرا معین کردند .\n\nتحت ما يطول\nانجاميد، وهنوز\nبه نتيجهٔ مقصد\nنرسید. حالا خلاص\nاینقدر بگوئیم که\nچشمهای حکمای\nقدمه چیزهای\nبسیار کوچکی را\nدیده نمیتوانستند.\nحالات که حکمای\nجدیده ذره بین\nو ميكرسكوب نام\nآله را بر چشمهای\nخودشان نهاده\nعوالم بلا نهائيه\n\nحکمای قدمه\nکرویت زمین را\nبخيال تصور\nمیکردند. ولی از\nاثبات آن عاجز\nبودند. حالا نکه\nحکمای جدیده\nکرهٔ زمین را از\nغرب بشرق و از\nشمال بجنوب بار بار\nدور و سیاحت\nکرده مسئله کرویت\nرا مادة اثبات\nکردند.\n\n( نظاره يك دره اطاقت منظرة )\n\n( این نهر جوشان و خروشانیست که معروف به نهر ( نیلاب ) در موقع گلبهار در دامنهٔ کوه هندوکش درست شمالی کابل واقع شده است )\n\nمیکروب نام حیوانات صغیره را دیدند که از غایت کوچکی يليونها عدد آن بقدر يك لوك سوزن هم نمی آید. حکمای قدیمه چیزهای بسیار دور را هم دیده نمیتوانستند اما حکمای جدیده دوربین و تلسقوب را بردیدهٔ خود نهاده بسیر سیارات و بعد مسافات چشمهای شان ، کامیاب آمده است . گوشهای حکمای قدیمه واقعات کمتر جاهای دور را نیز بسیار دیر شنیده نمیتوانستند. حتی بسیار واقعات را هیچ نمیشنیدند. حالانکه حکمای جدیده ادنا يك واقعه که در هر نقطه از نقاط کرهٔ زمین بوقوع آید در آن واحد بواسطهٔ تلگراف و تیلفون میشنوند . کلامی که از دهن حکمای قدیمه میرامد آنرا تنها شاگردانی\n\nو الحاصل چون بسوی مطبعه ها ، ومكتها ، وكتبخانه ها . و آکادامی ها و باغچه های نباتات وحيوانات، ورصد خانه ها ، و هزارها اختراعها و آلات و ادواتی که در بن عصر حاضر بدست حکمای جدیده می بینیم نظر کنیم عشر عشیر آن بخیال و خاطر حکمای قدیم هم نگذشته بود . و چون حکمت حکیم از آثار ، و آثار از رأی و فکر و رأی و فکر از دانش و دانش از دیدنیها و شنیدنیهای بسیار حاصل میشود و آلات و ادوات دیدنیها و شنیدنیها چون عبارت از همین چیزهاست. و این آلات و ادوات چون در دست حکمای جدیده میباشد از انرو اگر يك مهندسی از مهندسان اینعصر به باز کردن کانال سویس یا پاناما و ریختن آبهای يك بحر را بدیگر بحر . و یا جزیره ساختن يك قطعهٔ بزرگ ادعا کند که : « کجاست اقلیدس","chars":3005,"image":"https://storage.googleapis.com/adl-page-images/adl0616/00623.jpg","first_page":1,"last_page":1787,"title":"Sirāj al-akhbār سراج الاخبار","permalink":"https://afghanpress.org/book/adl0616/623","canvas":"https://afghanpress.org/iiif/adl0616/canvas/623","source":"https://afghanistandl.nyu.edu/books/adl0616/","source_pdf":"https://afghanistandl.nyu.edu/pdf/adl0616_download.pdf","rights":{"image":{"statement":"Public domain. NYU states: \"All works presented on this website are, unless otherwise indicated, in the public domain. The images available on this website may be freely reproduced, distributed and transmitted by anyone for any purpose, commercial or non-commercial.\"","uri":"http://rightsstatements.org/vocab/NoC-US/1.0/","holder":"New York University Libraries","source":"https://afghanistandl.nyu.edu/about.html","delivery":"Images are served from a copy mirrored by this project, not from NYU's servers, under the reproduction terms above.","endorsement":"This is an independent project. It is not affiliated with, endorsed by, or reviewed by New York University."},"text":{"statement":"Machine-generated transcription, dedicated to the public domain under CC0 1.0. No warranty of accuracy: see the provenance block on every page.","uri":"https://creativecommons.org/publicdomain/zero/1.0/","holder":"Steps Ventures"}},"provenance":{"text_produced_by":"gemini-3.1-pro-preview","thinking_level":"low","read_completed":"2026-08-09","per_page_confidence":null,"per_page_confidence_note":"Not recorded during the corpus run. No calibrated per-page score exists, and none is estimated here.","human_reviewed":false,"accuracy_context":"Roughly two thirds of characters agree with a modern printed edition of the same text. Much of the disagreement is editorial, not misreading. Treat the transcription as a finding aid and read the page image before quoting.","primary_source":"The page image. The text is an index into it."}}