Page 224

تحفة الامان في سيرة النعمان حصه اخری (۲۲۳) ایضاً مساعی ابو حنیفه و هر امری را بحیثیت قانونی ملاحظه می نمودند و بکنه دقائق و نکته گیری آن بخوبی میرسیدند — اندازهٔ این مدعا و مقوله فوق از تذکر واقعه ذیل که اکثری از مورخین قائل و محرر آن میباشند — بخوبی کرده میشود — روزی «امام اعظم» بغرض ملاقات «قاضی بن ابی لیلی» رفت قاضی صاحب در آنفرصت باستماع دعوی مشغولیت داشت. مدعی میگفت که (فلان مردما درم را زانیه گفته است، لهذا من مدعی «ازالهٔ حیثیت» میباشم) «قاضی صاحب» بمدعی علیه که در آن جا حاضر بود مخاطبه کنان گفت تو درین دعوی چه میگوئی؟ — «امام صاحب» بقاضی گفت که «این دعوی اصالتاً تاهنوز بصحت نرسیده است شما از مدعی اظهار بگیرید که مادرش زنده است — یا مرده؟ زیرا که اگر مادرش زنده باشد — باید او نیز درین دعوی شامل بشود — و اگر او از جانب خویش پسرش را وکیل گرفته باشد — پس باید که وکالت نامهٔ خود را حاضر نماید» وقتیکه قاضی این استفسار را از مدعی نمود معلوم شد که مادرش مرده است — لهذا قاضی صاحب در صدد اصدار حکم و فیصله شد — «باز امام صاحب» گفت باز هم از مدعی پرسیده شود که دیگر خواهر و برادری دارد و یا نه — اگر داشته باشد — باید که آنها نیز در دعوی شرکت نمایند زیرا که آنها نیز درین دعوی حق — دارند — هکذا چند هدایات دیگر براهم «امام صاحب در همین موضوع «بقاضی صاحب» داده — متعاقباً اجازه داد که حالا از مدعی علیه اظهار گرفته فیصلهٔ دعوی را شرعاً نمائید — . ! ازین حکایه ظاهر است که قاضی صاحب بطرز عوام و اشخاص بازاری در صدد تصفیهٔ این دعوی بود اما «امام صاحب» با اینکه آن دعوی یك واقعهٔ عادی و معمولی بود — خواهشمند بفیصله نمودن درست و احکام باقاعده شد — که اصول ضروریهٔ آن اینست — که در یك حق هر قدر اشخاصیکه باهم شرکت داشته باشند تماماً باید که در دعوی حاضر باشند — تا که برای محاکم عدلیه در فیصلهٔ یك دعوی تکلیف بار بار عائد نشود و تمام دعوی کننده‌گان نیز از جریانات استحضار یافته اگر جرح و دفع و گفتی داشته باشند معاً بگویند — . بطوریکه امام ابو حنیفه در تدوین و ترتیب حصهٔ اخیرهٔ فقه بذل مقدرت