Page 225

تحفة الامان في سيرة النعمان حصه اخرى (٢٢٤) استغناء قانون اسلام از دیگر قوانین نموده است و بآن ضبط و ربطی که تمام جزئیاتش را استقصاء نموده در آن زمانه يك قانون نهایت وسیع بود - اگرچه تعبیر آن بيك لفظ عامه ( فقه ) کرده میشود لاكن در وی حقیقتاً بسیاری از قوانین ونظامات بطوری مندرج است که الیوم در تمام ممالك متمدنه همان مسائل و ابواب را ترتیب داده و هر کدامش را جداگانه رنگ مالی نموده و روغن داده بنامهای گوناگون موسوم و مشتهر نموده اند مثلاً قانون معاهده ، قانون بیع ، قانون محصولات ، قانون مالیه ، قانون تعزیرات ، قانون حکومتی و امثال آن .. . قانون اسلامی از دیگر قوانین گرفته نشده نظر بدین وسعت و جامعیتی که در فقه حنفیه موجود است واکثری از ممالک متمدنه از اقتباسات آن مستفید شده اند - بعضی مصنفین اروپایی وفضلای غرب چنان گمان می نمودند که امام ابو حنیفه در تدوین مسائل فقهیه از ( « رومن لا » ) یعنی از قوانین رومیه بسیار اقتباسات و امداد گرفته است و بسیاری از مسائل رومیه را در فقه اسلامیه داخل نموده است و جهت تائید این خیالات خویش بدین امور تمسك و استظهار نموده اند .. . (۱) بسیاری مسائل حنفیه برطبق مسائل « رومن لا » است (۲) چون «رومن لا» در فرصت فتوحات اسلامی در تمام ممالك شاميه جریان داشت ودر بسیار از امورات معاشیه و معاشره و مدنیت بر مسلمانان اثرات مردم شام افتاده از اوضاع واطوار آن مملکت بسیار مستفید شده اند - ممکن است که علمای اسلامیه در مسائل قانونیه نیز از آنها استفاده نموده باشند .. . (۳) این قدر مسائل متكثره و قوانین وسیعه که در فقه حنفیه مسطور است ابداً بدون از معاونت و مدد گرفتن از دیگر قوانين تدوين و ترتیب آن ممکن نیست تصفیه این ادعا و اتهام اروپایی ها در موقعی خوب تر کرده می شد که عموم مسائل « رومن لا » و فقه حنفی بکمال دقت نظر و استقصاء مقابله کرده می شدند - تا اندازه این امر سپس ازان بخوبی کرده می شد که تنها همان قدر مسائل فقه حنفیه و « رومن لا » باهم توافق و تطبیق دارند که دیگر قوانین از روی ضرورت با همدیگر