Page 65

۵۸ است، اما حقیقت بالعکس است، واجبات برای آزادی وضع شده است بل عین آزادی است نزد هرکسیکه قیمت و قدر خود را شناخته، قیمت نفس و عزت آنرا بداند. بل برای کسیکه بین حالات روزانه و شبانه قرضدار، و غیر آنرا تفریق داده بتواند معنی ایفای واجب تأدیهٔ دین است، و اتأدیهٔ دین عبارت از خلاص دادن نفس است از قید، و بدیهی است که این است کل معانی آزادی. انسان در جامعه گرفتار معامله‌های متنوع است، فردی نیست که از این دأئنی و مدیونیت خلاص باشد، حتی در وسط عائله خود که در اینجا از همه جا بیشتر گرفتار این داد و معامله است همان چیزهائی را که باید ایفا کند واجبات او نامیده می‌شود و آنهایی را که باید بگیرد حقوق. پس در این صورت علم اخلاق بزرگترین مددها را برای ما میکند، چه دفترچهٔ داد و گرفت را برای ما باصول منظم ترتیب داده از وقوع سوء تفاهم و احتیاج بمحاسبه در هر ساعت ما را خلاصی میدهد. ۱۲۴ - احکام اراده اخلاق و کرامات در اراده حریت رنج