Page 214

(جلد دوم) ( ذکر وقایع عهد امارت اعلیحضرت امیر کبیر ) (سراج التواریخ) انداخته مطابق دستور العمل امیر كبیر كه از حضور اعلیحضرتش با تمام امضاء یافته بنظم ونسق ترکستان پرداخت ذکر واقعات هرات وسر گذشت وزیر یار محمد خان در خلال احوال سال ١٢٦٤ هزار ودوصت وشصت وچهار كه بشرح رفت بناء شوال ایام عمر اعلیحضرت محمد شاه قاجار سپری شده ولیعهد دولت ناصر الدین شاه تخت سلطنت جلوس نمود و چون ختم فرمان روائی پادشاه مرحوم مذكور و بدو حكم فرمائی سلطان مزبور بود حسن خان سالار وجعفر قلیخان كرد كه در زمان حیوة آن پادشاه خلد آرامگاه سر فتنه میجنبانیدند در مشهد مقدس رایت خود سری افراشته تیغ خلاف بروی حمزه میرزا والی خراسان از غلاف کشیدند وآخر الامر توان مقاتلت را با او كه مأمور تنبیه وتهدید ایشان شد در خود ندیده از مشهد فرار كردند ودر سرخس نزد اراض خان رئیس آنجا پناه برده قرار گرفتند تا كه از سبب فوت محمد شاه فرصت یافته مردم تراکمه سرخس را در فتنه با خود یار ساخته برسر مشهد بتاختند و جعفرقلیخان در وقت روی تر کناز نهادن سالار جانب مشهد بامر او در هرات نزد وزیر یار محمد خان آمد كه او را نیز چون اراض خان با خود یار وانباز طغیان سازند و آنگاه كه سالار بنزديك مشهد رسید ازانسوی فوج پیاده همدانی وافشار نافرمانی كرده دست بتاراج شهر و بازار گشودند واز نقض علماء واعیان مشهد مکتوبی بحسن خان سالار فرستاده طلب مشهدش كردند كه شاید او دست غارت افواج حمزه میرزا را از تاراج مال ومنال مردم شهر باز دارد چنانچه او نامه مردم مشهد را برطبق مرام خویش دیده بدون تشویش با اراض خان وقوشیدخان سرخسئ ودو هزار سوارتر كمان داخل شهر مشهد مقدس شد ومقارن اینحال وزیر یار محمدخان حكمران هرات بالتماس جعفر قلیخان كه در نزدش برای طلب كمك وامداد آمده واو بالشكر شایان جانب مشهد براه افتاده بود باهم وارد نواحی مشهد شدند اما وزیر یار محمد خان كه در ظاهر لوای معاونت حسن خان سالار وجعفر قلیخان افراشته بود ودر باطن روی دل بسوی دولت داشت از راه خفا میرزا بزرك خان را نزد حمزه میرزا كه درارك مشهد محصور سالار بود فرستاده پیام داد كه من از راه نصرت ویاری حسن خان سالار از هرات درین دیار نیامده بلکه بامداد شما درین مرحله قدم نهاده ام كه دست فتنه او را كوتاه سازم و هم برخلاف این پیام بقلم فریب مكتوبی نوشته بسالار روان كرد كه فردا در شهر داخل میشوم میباید فرود كاهم معین باشد كه در آنجا نزول كنم وحسن خان سالار چهارباغ اندرون شهر مشهد را معین داشته یزدان بخش میرزا وعلماء وسادات و بزر كان شهر را باستقبال وزیر یار محمد خان كاشت وچون خبر یافته و آگاه شده بود كه وزیر یار محمد خان را باحمزه میرزا راه موافقت درمیان است امر کردكه لشكرشایانی باید بر کجاب از شهر بیرون رود تا كراو رو بشهر آرد مقدمش را گرامی داشته بعزت واحترام آورده در منزلگاهیکه برایش معین گردیده فرود آرند واگر طریق ارك گرفته راه موالفت جانب حمزه میرزا بپاید مانع گشته بازوی همت بر دفعش كشوده نگذارند كه بدو بپیوندد و وزیر یار محمد خان از حیله که اندیشیده بود بجعفر قلیخان گفت که من باید اول بارك در شده آن را متصرف شوم بعد باطمینان خاطر بشهر درایم واو كه از كیدوی آگاه نبود سخنش را پذیرفته مانع از اراده اش نشد و تا بموضع انفصال راه ارك وشهر باهم راه پیموده بعد راه شهر را فرو گذاشته طریق ارک برگزیدند و از ارك نیز ابراهیم خلیل خان وعبدالعلیخان بافوج نظام وتوپخانه بامر حمزه میرزا باستقبال وزیر یارمحمدخان بیرون شدند ومردم شهر چون این بدیدند بد بخن سالار كه بدیشان گفته بود چنانچه آنجا مرقوم گشت روی ستیز جانب وزیر یار محمد خان نهاده باهم در افتادند ووزیر یار محمد خان جنك كنان خود را بجماعة پذیره آیندگان ارک رسانیده باایشان داخل ارك شد وحسن خان سالار با مردم شهر از پیوستن وزیر یار محمد خان بحمزه میرزا شهد تمنای خود را بدل زهر دیده مأیوس شدند ووزیر یار محمدخان جعفر قلیخان را محبوس در نزد خود نگاهداشته بكشتار لشكر گاه حمزه میرزا جداگانه فرودگاه ساخت وپس از دوروز چون كار از تنگی علوفه بر لشکر حمزه میرزا دشوار شده بود سواران افغان را كه از هرات باخود برده بود برداشته راه تحصیل آزوقه جانب قریه گلستان بر گرفت و از آنجا مقداری از غله در اردو رسانید واین کردار وزیر یار محمد خان زیاده تر باعث اعتماد حمزه میرزا بر اتحاد اوشد و همچنین پس از چند روز (۲۰۷) واقعات هرات وسر گذشت یار محمد خان وزیر