Page 94

نسخۀ سیوم عین الوقایع صفحۀ ۸۷ در سنۀ ۱۲۶۲ هجری (مطابق ۱۸۴۵ مسیحی) فتنه بزرگ ایران وقایع خراسان است بجهت اینکه الله‌يار خان آصف الدوله خال اعلیحضرت محمد شاه با مرحوم حاجی میرزا آقاسی عداوتی بهم رسانیده بود زیرا حاج میرزا آقاسی بدرجه صدارت دولت ایران بود و آصف الدوله صاحب اختیار و فرمانفرمای مملکت خراسان بود انچه سعی نمود که بلکه خود را بدرجه حاج میرزا آقاسی برساند نتوانست نظر بخیالات فاسده که در نظر داشت بخیال یاغیگری افتاد و حسن خان سالار پسر آصف الدوله که از مادر نبیره خاقان فتحلیشاه بود بخیال خودسری شده بحکمراین شعر را میخواند مرا عار آید ازین زندگی که سالار باشم کنم بندگی و بنا بر این خیالات در انجام او امر پادشاهی مماطله می کرد و وصلتی با جعفرقلیخان شادلو نمود و بهمن میرزا را بیسرکر حکمرانی نشانید وقتی جعفرقلیخان را بطهران احضار کردند او مانع رفتن مشارٌه الیه شد و حاضر نشدن جعفرقلیخان ایلخانی مقصود سالار را ظاهر ساخت درهم مرحوم حاجی میرزا موسی خان متولیباشی که وفات یافت آصف الدوله بدون اجازه و امضای پادشاهی این منصب را دارا شده بحکم خطبه و سکه را بنام خود کردند و در فراهم نمودن استعداد جنگی اقدام نمودند و کوس یاغیگری زدند و سالار در خیال آن شد که از ایلات کردی گرفته بکلیات ببرد که برضد پادشاه ایران و موافق رای او همه اهالی قلمرو خراسان اقدام داشته باشند دیم در اینسال بواسطه اجلاس گفتگوی وقایع کربلا و محمره که بنا بود چهار وکیل دول اربعه در شهر ارزنة الروم آن مجلس را منعقد نمایند و قراری در آن کار بدهند که بعد ها چنین حوادث سوانح نشود و میرزا تقیخان وزیرنظام ایرانی بجهته این گفتگو با وکلاء دول ثلاشه دیگر در آن نقطه حاضر شده بودند بهمراه هر کدام جمعی از اجزاء پلیتیکی و نظامی دول متبوعشان بود که باعث زحمت و حرارت اهالی آنجا شده بودند هجده مجلس بزرگ در آن شهر فراهم آمد برای قطع و ختم این گفتگو اما آن مطلب بانجام نیافت اهالی ارزنة الروم متأذى شدند و قصد تفرق و درهمساختن آن جمعیت از شهر خود نمودند و چون سفیر ایران را مایه آن کار میدانستند بهانه و تهمتی که نسبت بیکی از ملازمان میرزا تقیخان بسته بودند منزل او را احاطه نمودند و اسعد پاشا والی آن ولایت هم در باطن با عوام همراهی داشت لهذا اهالی کمال وقاحت را کرده یکدو نفری از ملازمان سفیر ایران کشته و چند تن را مجروح ساختند میرزا تقیخان با وجود این گیر و دار که کمال خطر برای او بود بوقار میکذارنید تا بحری پاشا که منصب فریقی یعنی امیرتومانی داشت مضطرب شده از وخامت این عمل اندیشیده با افواج و توپخانه بدر سرای سفیر ایران آمده بزحمت تمام مردم را متفرق کرد و از سفیر ایران معذرت خواست و اسعد پاشا را از نتایج ناگوارتر اینکار و بدنامی دولت خبر داده نمود اسعد پاشا و قاضی و وکلاء دول انگلیس و روس و عثمانی بمعذرت خواهی سفیر ایران آمدند و بحری پاشا سفیر ایرانرا با همراهانش باردوی نظامی خود برد میرزا تقیخان خواست بتبریز مراجعت نماید سفراء و وکلاء دول مانع شدند و صورت خسارات وارده اجزاء سفارت ایران را مصحوب چاپار باسلامبول فرستادند بیست و دو یوم بعد یوسف بیک یاور حرب که اجودان مخصوص پادشاه با پانزده هزارتومان غرامت باسترضای سفیر ایران آمد و اسعد پاشا قدراً معزول شد و عارف پاشا حاجب