Page 36

گر غزلــهای جهان خــاتـون بهند و سند افتد روح خسرو با حسن گوید که این کس گفته است (۱) این شعر نمونۀ قریحۀ شعری جهان خاتون است : مصوریست که صورت ز آب میسازد ز ذره ذرۀ خاك آفتاب میسازد (۲) ــ عائشه مقریه ــ شرح حال این شاعره در دست نیست و حتی زمانی که در آن حیات داشته بدرستی معلوم نیست ، ولی چون نام او در « تاریخ گزیده » ذکر شده وتألیف این کتاب در حدود سال ۷۳۰ ختم یافته ، بهر صورت قبل از قرن هشتم میزیست . مؤلف « تاریخ گزیده » رباعیات او را تعریف نموده ، رباعی ذیل را طور نمونه آورده است : گفتم که دل از تو بوسۀ خواهان است گفتا که بهای بوسۀ من جان است دل آمد و در پهلوی جان زد انگشت یعنی که بخر ! بیع بکن کارزان است ــ بنت البخاریه ــ نام این شاعره نیز در « تاریخ گزیده » یاد شده ، طوریکه اگرچه عصریکه در آن حیات داشت تعیین نشده ، آن ها را قبل از قرن هشتم باید دانست . رباعی ذیل بطور نمونه اشعار او آورده شده : ما را بــــدم تیر نــــگه نتوان داشت در خـــانه دلــگـیر نـگه نتوان داشت آن را که سر زلف چو زنجیر بود در خـــانــه بزنجیر نگه نتوان داشت ــ دولت ــ بی بی دولت در قرن هشتم در شهر سمرقند زندگی می کرد و از هر دو چشم کور بود . وقتیکه تیمورلنگ سمرقند را گرفت، باشاعره نابینا ملاقات نمود واو این شعر را خواند. آتش در شهر سمر قند باد واین تیمورلنگ چون سپند باد ! امیر تیمور از او پرسید : ــ چه نام داری ؟ گفت : ـ دولت . پادشاه گفت : ــ دولت کور نمیباشد . دولت فی البدیهه جواب دا ده : اگــــر کـور نمیبود نز د لنگ نمی آمد . ( ۳ ) (۱) مشاهیر نسوان ( محمد عباس ) وتذکره نسوان ( ملا محمد صدیق آخندزاده ) (۲) نظر باینکه نام ، زمان و محل پیدایش جهان خاتون وجهان ملك بنت مسعود شاه اینچویکی است اغلب احتمال میرود که یک نفر باشند ، ولی از طرف دیگر دلیل ثابت یکی بودن آن ها بدست نیست وتفاوت سبك شعری را دلیل است که دوتن باشند . (۳) تذکره حسینی ومشاهر نسوان .