Page 357

(٣٣٢) دیگر گردانید راجع به این مطلب کتب زیادی از طرف مدققین و علمای زبان نوشته شده . (۱) پس زبان «اوستائی» یا بهترتر بگوئیم زبان «زند» زیرا تمام اوستا به این زبان نوشته نشده و تنها «گات ها» نمونه قدیم آن است ـ زبانی است که مانند زبان سرودهای ویدی از اصل تنۀ زبان آریائی باختری جدا و در خاک های کشور ما نشو و نما یافته . در زمانیکه زبان ویدی زبان سرودها بود زبان زند و دیگر شاخه هائی که مستقیماً از زبان آریائی باختری جدا شده بودند کم و بیش در نشو و نما بودند تا اینکه زبان ویدی بعد از یک دوره حیات اولی که سرودها بهترین شاهد آنست از خاک های آریانا به اراضی ماورای شرقی اندوس «سند» منتشر شد و زبان زند آنقدر انبساط یافته بود که با عصر و آئین، و دیگر ممیزات، اوستائی کشور ما عرض وجود کند چنانچه گات ها که قدیم ترین قسمت اوستا است و در زمان حیات زرتشتر سپنتمان و ویشتاسپه پادشاه باختر سروده شده بهمین زبان میباشد همان طور که از زبان وید بعدها زبان سانسکریت و دیگر پراکریت ها در هند و بعضی نقاط آریانای شرقی عرض وجود کرد زبان زند در زبان های بعض حصص شمال شرقی آریانا (تخارستان) و السنه ئی که پسان در خاک های فارس بنام فارسی قدیم پیدا شد دخالت زیاد دارد و از همین فارسی بعدها به تدریج و در مرور زمانه های جدید فارسی متوسط پهلوی و فارسی جدید بمیان آمده است . اگر چه راجع به پشتو در فصل دوم هم نظریات مدققین را اظهار نمودیم ولی چون قرار تحقیقاتی که تا حال بعمل آمده ارتباط آن با «زند» بیشتر است مجدداً متذکر میشویم : رویهمرفته دو نفر از مدققین بزرگ «مولر» Fr. Muller (۱) گرامر اوستا و مقایسه آن با سانسکریت ۱۸۹۲ تالیف جکسن. لهجه ها (Dialectes) پروفیسر میه و غیره .