Page 332

صحیفه (۸) سال اول - مجله کابل شماره (٦) طولانی برای جوانانیکه در کتب تدریس خود ها مهارت تامه داشته اند محض بواسطه عدم معلومات مختصر و اساسی در علوم مشاهده بی فایده و بی ثمر ثابت گردیده است . (۳) مشاهده مفید است و مشاهده دقیق مفیدتر است ؛ ولی چون دنیا از اشیاء متنوعه و مختلفه مملو است ، قوه مشاهده مغلوب و مطرود خواهند خواند اگر ما کدام طریقه یقینی و مخصوصی اتخاذ نکرده و این توده اشیاء را بيك اصول تناسبی در زیر انضباط مفکوره خود نگیریم . این اصول تناسبی چیزیست که ما آنرا « تفریق » مینامیم و دلیل انسانی آنرا کشف کرده می تواند زیرا بکمال وضوح می بینیم که درین دنیا که مظهر عقل کل است در هر طرف وجود دارد . این «تفریق» بر اتحاد اساسی شکل و طرز که عقل کل بر تمام اشیاء گذاشته و منوط است . این اتحاد خودش را در ایجاد نقاط مشابه در اشیای بکل مختلف از یکدیگر بظهور میرساند ؛ و همین نقاط مشابه است که اگر معرض يك چشم با مشاهده و حساس واقع میگردد ، چشم مذکور را اجازه میدهد که توده اشیاء مختلفه و متعدده این دنیا را در بسته ها یا فرقه های بزرگ و كوچك كه انساب نامیده میشود و خود ها را طبیعتاً در زیر انضباط مفکوره مقایس و ممیز می آورد ، تفریق میکند . بنابرین کار اولین يك طلبه در هر چیزیکه می بینید اینست که باید بکمال خورده بینی و احتیاط نقاط متشابه را زیر مشاهده گرفته علاوه بر ان نقاط ممیزه اختلاف را هم غور کند ؛ زیرا نقاط اختلاف با اشتباه مثل سایه و آفتاب باهم توام و یکجا میرود ؛ و اگرچه خود آنها از خود شیء حقیقی تشکیل نمیدهند تا با آن يك قسم را از دیگر تفریق مینمایند و در عین زمان يك نوع را از نوع دیگر تباین می بخشند . تلاش تنوع