Page image — the source of record
Machine transcription
( صفحه ١٤١ ) معمار تاج محل و لعل قلعه ( سال ششم )
دانان مختلف از هندو و مسلمان وانگلیس خیرالله مهندس نیز در بنای آنها شريك بوده . تحقیقات این
رصدخانها بنام خود راجه و بعنوان زیج محمد شاهی در ١١٤٠ ه تدوین یافت وخيرالله شرحی بران نگاشته
در تشريحات واستدلالات آن مشاهدات خودراذ کرنمود علامه غلام حسین جونپوری در تصنیف مشهور
خود جامع بهاد رخانی حواله برین شرح میکند :
« میرزا خیرالله مهندس در شرح زیج محمد شاهی دعوی فرموده است که ما : مدار خارج المرکز
شمس بلکه مدار جميع حوامل را بر شکل بیضوی یافته ایم »
ه - شرح زلالی و شرح حافظ وشرح سکندر نامه خیرالله از سخنوری که جوهرا رثی خانواده او
بود نیز حصه داشت و در اثراین ذوق ديوان زلالی و دیوان حافظ وسكندر نامه را شرح نمود . از دو
شرح اول پسرش در دیباچه تقریب التحریر نام برده . شرح سکندر نامه او که در دوجلد است مدتی
پیش ازین چاپ شده جلد دوم آن در کتابخانه جامعه مليه دهلی بنظر محرر در آمده که در مطبع شرف
المطابع دهلی در (١٢٦٨ه ) بطبع رسیده در این کتاب نام و لقب مصنف را چنین نگاشته اند :
میرزا خیر الله خان مهندس خير الشارحين محمد علی ریاض بن خیرالله مهندس از خیر الله مهندس پسری
هم بیاد گار ماند که محمد علی نام داشت مشارالیه نیز در علم ارثی خاندانی خود تخصصی داشت و از پنجهت
به لقب ( الرياضي ) شهره عصر گردید محمد على مسوده تقريب التحرير تاليف پدر خود را که مؤلف تنها
دیباچه آن را به بیاض رسانده بقیه آن بسبب اشتغال او بامور تصنيف كتب و تدريس طلاب هما نطور
بحالت مسودگی مانده بود پاك نویس کرده قابل اشاعه و استفاده ساخت چنانچه این واقعه را محمد علی در
دیباچه که برین شرح افزوده بیان میکند :
میگوید بنده خاکسار ذره بیمقدار الراجى الى رحمة ربه القوى محمد على الریاضی آنکه چون والد
این احقر العباد برتحریر اقليدس شرحی مبسوط معنی که مسمی بتقریر التحریر است بزبان فارسی
نوشته ..... خواستند که بر تحریر کتاب مجسطی که مشکل ترین کتب علم هیئت است بابراهین
هندسی و درین رصد بی نظیری که دست فکر هر کس از ریاضی دان بد امن معانیش نمیتواند رسید
و زور خیال هر یکی از هیئت دان لنگر معانیش نتوان جنبانید. نیز شرحی بزبان فارسی بافوائد دیگر
بنویسند که برای هر طالبی بکار آید ..... دور آخر سلطنت فر دوس آرامگاه محمد شاه مسوده آن
تمام تحریر یافت . و بسبب بعضی از موانع که شغل کتب دیگر باشد و عدم فراغ از دیگر امورمبیضه
آن در حیز تعویق افتاد . الحال من بی بضاعت عاکف زاويه جهالت خصوصاً در علم ریاضی که
دران ریاضت معتد به نکرده و آشنائی پیدا نساخته و از بوی ریاض ریاضی نمدوشه ؛ والد گرامی
خواست که آن مسوده را مبیضه نویسد بحسب آنچه در خاطر قاتر این ناقص درآید متن را .... »
بعد از این بیاض دیباچه خیر الله است که سابقا نگارش یافت و در پی آن این عبارت
از محمد علی است :
١٤١
Roughly two thirds of characters agree with a modern printed edition of the same text. Much of the disagreement is editorial, not misreading. Treat the transcription as a finding aid and read the page image before quoting. How this was measured.