{"book":"adl0986","page":3059,"text":"( صفحه ١٤١ ) معمار تاج محل و لعل قلعه ( سال ششم )\n\nدانان مختلف از هندو و مسلمان وانگلیس خیرالله مهندس نیز در بنای آنها شريك بوده . تحقیقات این\nرصدخانها بنام خود راجه و بعنوان زیج محمد شاهی در ١١٤٠ ه تدوین یافت وخيرالله شرحی بران نگاشته\nدر تشريحات واستدلالات آن مشاهدات خودراذ کرنمود علامه غلام حسین جونپوری در تصنیف مشهور\nخود جامع بهاد رخانی حواله برین شرح میکند :\n\n« میرزا خیرالله مهندس در شرح زیج محمد شاهی دعوی فرموده است که ما : مدار خارج المرکز\nشمس بلکه مدار جميع حوامل را بر شکل بیضوی یافته ایم »\n\nه - شرح زلالی و شرح حافظ وشرح سکندر نامه خیرالله از سخنوری که جوهرا رثی خانواده او\nبود نیز حصه داشت و در اثراین ذوق ديوان زلالی و دیوان حافظ وسكندر نامه را شرح نمود . از دو\nشرح اول پسرش در دیباچه تقریب التحریر نام برده . شرح سکندر نامه او که در دوجلد است مدتی\nپیش ازین چاپ شده جلد دوم آن در کتابخانه جامعه مليه دهلی بنظر محرر در آمده که در مطبع شرف\nالمطابع دهلی در (١٢٦٨ه ) بطبع رسیده در این کتاب نام و لقب مصنف را چنین نگاشته اند :\nمیرزا خیر الله خان مهندس خير الشارحين محمد علی ریاض بن خیرالله مهندس از خیر الله مهندس پسری\nهم بیاد گار ماند که محمد علی نام داشت مشارالیه نیز در علم ارثی خاندانی خود تخصصی داشت و از پنجهت\nبه لقب ( الرياضي ) شهره عصر گردید محمد على مسوده تقريب التحرير تاليف پدر خود را که مؤلف تنها\nدیباچه آن را به بیاض رسانده بقیه آن بسبب اشتغال او بامور تصنيف كتب و تدريس طلاب هما نطور\nبحالت مسودگی مانده بود پاك نویس کرده قابل اشاعه و استفاده ساخت چنانچه این واقعه را محمد علی در\nدیباچه که برین شرح افزوده بیان میکند :\n\nمیگوید بنده خاکسار ذره بیمقدار الراجى الى رحمة ربه القوى محمد على الریاضی آنکه چون والد\nاین احقر العباد برتحریر اقليدس شرحی مبسوط معنی که مسمی بتقریر التحریر است بزبان فارسی\nنوشته ..... خواستند که بر تحریر کتاب مجسطی که مشکل ترین کتب علم هیئت است بابراهین\nهندسی و درین رصد بی نظیری که دست فکر هر کس از ریاضی دان بد امن معانیش نمیتواند رسید\nو زور خیال هر یکی از هیئت دان لنگر معانیش نتوان جنبانید. نیز شرحی بزبان فارسی بافوائد دیگر\nبنویسند که برای هر طالبی بکار آید ..... دور آخر سلطنت فر دوس آرامگاه محمد شاه مسوده آن\nتمام تحریر یافت . و بسبب بعضی از موانع که شغل کتب دیگر باشد و عدم فراغ از دیگر امورمبیضه\nآن در حیز تعویق افتاد . الحال من بی بضاعت عاکف زاويه جهالت خصوصاً در علم ریاضی که\nدران ریاضت معتد به نکرده و آشنائی پیدا نساخته و از بوی ریاض ریاضی نمدوشه ؛ والد گرامی\nخواست که آن مسوده را مبیضه نویسد بحسب آنچه در خاطر قاتر این ناقص درآید متن را .... »\n\nبعد از این بیاض دیباچه خیر الله است که سابقا نگارش یافت و در پی آن این عبارت\nاز محمد علی است :\n\n١٤١","chars":2403,"image":"https://storage.googleapis.com/adl-page-images/adl0986/03059.jpg","first_page":1,"last_page":3124,"title":"Kābul : ʻilmī, adabī, ijtimāʻī, tārīkhī کابل : علمى، ادبى، اجتماعى، تاريخى","permalink":"https://afghanpress.org/book/adl0986/3059","canvas":"https://afghanpress.org/iiif/adl0986/canvas/3059","source":"https://afghanistandl.nyu.edu/books/adl0986/","source_pdf":"https://afghanistandl.nyu.edu/pdf/adl0986_download.pdf","rights":{"image":{"statement":"Public domain. NYU states: \"All works presented on this website are, unless otherwise indicated, in the public domain. The images available on this website may be freely reproduced, distributed and transmitted by anyone for any purpose, commercial or non-commercial.\"","uri":"http://rightsstatements.org/vocab/NoC-US/1.0/","holder":"New York University Libraries","source":"https://afghanistandl.nyu.edu/about.html","delivery":"Images are served from a copy mirrored by this project, not from NYU's servers, under the reproduction terms above.","endorsement":"This is an independent project. It is not affiliated with, endorsed by, or reviewed by New York University."},"text":{"statement":"Machine-generated transcription, dedicated to the public domain under CC0 1.0. No warranty of accuracy: see the provenance block on every page.","uri":"https://creativecommons.org/publicdomain/zero/1.0/","holder":"Steps Ventures"}},"provenance":{"text_produced_by":"gemini-3.1-pro-preview","thinking_level":"low","read_completed":"2026-08-09","per_page_confidence":null,"per_page_confidence_note":"Not recorded during the corpus run. No calibrated per-page score exists, and none is estimated here.","human_reviewed":false,"accuracy_context":"Roughly two thirds of characters agree with a modern printed edition of the same text. Much of the disagreement is editorial, not misreading. Treat the transcription as a finding aid and read the page image before quoting.","primary_source":"The page image. The text is an index into it."}}