Page 2228

شماره ( دهم ) سال دوم مجله كابل ( ٥٢ ) در نفوس وعقول افراد انسانیه توضیح نموده است وعلت اختلاف ادیان را در بعضی از امور باتفاق در بسیاری از احکام وسبب اختصاص هر زمانی را بدینی و رسولی بر نهج حکمت بیان کرده است و چون این تفسیر را چنانچه ادعا میکند از برای اصلاح قوم نوشته است یقین کردم که آن سیاسات آلهیه و اخلاق قرآنیه ایکه موجب برتری و برومندی امت عربیه شد در جمیع مزایای عالم انسانی همۀ آنها را در مقدمۀ کتاب خود بطرزی جدید و نهجی تازه بر وفق حکمت شرح وبسط داده است و آن حکیمی را که سبب اتفاق کلمۀ عرب و تبدیل افکار وتنویر عقول و تطهیر نفوس ایشان شده بود با آنکه در غایت شقاق و نهایت توحش وقسوت بودند يك يك استنباط کرده در سطور آن مقدمه درج کرده است و چون تفسیر بنظرم گذشت دیدم که بهیچ وجه این مفسر از این امور کلیه سخن در میان نیاورده است وکلامی در سیاسات آلهیه نرانده است و بهیچ گونه متعرض بیان اخلاق قرآنیه نشده است و هیچ يك از آن حکم جلیلیه را که باعث تنویر عقول عرب وتطهیر نفوس ایشان گردید ذکر ننموده است بلکه آن آیاتی که متعلق بسیاست آلهیه است ومتکفل بیان اخلاق فاضله وعادات حسنه و معدل معاشرات منزلیه و مدنیه و سبب تنویر عقول میباشد همه را بلا تفسیر گذاشته است فقط در ابتدای تفسیر خود چند سخنان در معنی سوره و آیه و حروف مقطعة اوائل سور رانده است و پس از ان همت خود را برین گماشته است که هر آیه ایکه در آن ذکری از ملك وياجن وياروح الامین و یا وحی و یاجنت و یا نار یا معجزۀ از معجزات انبیا علیهم السلام میرود آن آیه را از ظاهر خود برآورده بتاویلات باردۀ زندیقهای قرون سابقۀ مسلمانان تاویل نماید فرق همین است که زنادقة قرون سالفة مسلمانان علماء بودند و این مفسر بیچاره بسیار عوام است لهذا نمیتواند که اقوال ایشان را بخوبی فرا گیرد فطرت را محل بحث قرار داده بدون براهین عقلیه و بلا ادلة طبیعیه چند سخنان مبهم و کلمات مهمله در معنی آن ذکر کرده است گویا ندانسته است که انسان انسان است بترتیب وجمیع فضائل و آداب او مکتسب است و اقرب انسان ها بفطرت آن انسانیست که دورتر بوده باشد از مدنیت و بعید تر باشد از تربیت و بعیدتر باشد از فضائل و آداب مکتسبه و اگر انسانها آداب هاي شرعيه و عقلیه را که بغایت صعوبت و مشقت اکتساب میشود ترك نموده زمام اختیار را ۹۸۸