Page 2040

شماره ( نهم ) سال دوم مجله کابل ( ٤ ) تنافر وعناد مخفیست ، از مدتیست زبان زد خواص وعوام شده برعلا وه تاریخ نیز شاهد است ، بلکه نه تنها تاریخ مشاهدۀ ما نیز تائید آنرا میکند ، ولی با اینهمه ما را بر صحت این دعوی تا حال کدام ثبوت قطعی بدست نیفتاده ، واقعات تاریخی و مشاهدات ماهر قدر بسیار باشد باز هم بطور یقین اثبات مخالفت و تضاد در بین علم و دین ممکن نیست : يك نگاه سطحی برحالات تمدن حاضره در مشكوك نمودن این دعوي كفايت می کند ، با وجود آنکه علم در عصر حاضر با نتهای قوت وعظمت رسیده ولی وجود مذهب با متانت بسياري شانه بشانه با او روان است ، اگر از نقطۀ نظر عمومی به بینیم رسوخ که روح مذهبی درین عصر دارد ابداً پیشتر نداشت ، بلی ما تسلیم میکنیم که عالم در ادوار تمدن خود گاهی بطور موقت از شوکت وعظمت دین كاسته و صداي خود را بر عليه ماديت بلند نتوانسته مگر اساس او در روح مدام یکسان استوار بوده ، تمام تاریخ انسانی از بیان تزلزل ارکان دین قاصر است و نمیتوان عهدی یافت که در آن عهد از دین نشانی نباشد . اگر حقیقة بین علم ودین گفتگوی واقع می بود تا حال فیصله میگشت و لی از بیست و پنج قرن باین سو این هر دو حریف نام نهاد شانه بشانه می روند ودنیا تا حال فيصلۀ قطعی در بین این دوشخص قوی بازو نمي بيند آيا اين عرصة طويل وعريض برای فیصله کافی نبود ؟ بلی اگر در حقیقت نزاعی در بین می بود آنوقت فیصله هم امکانی داشت ولی چون در بین علم صحیح وديانت فطری اصلا جنگی نبوده البته فیصله هم لازم ندارد ! حقيقة هريك ازين هر دو در حد ذات خود در مفکورۀ انسانی میدانهای جداگانه تهیه کرده اند ، بنابرین هرکدام بجای خود پاینده وباقی مانده در بین تصادمی واقع نمی شود ، بلکه صواب آنست که هر يك را « مظهر جداگانه فکر انسانی » بگوئیم ، لهذا اگر حقیقت امر اینست باز مجادلۀ طرفداران علم را بادین و بر عکس منازعۀ جانبداران دین را باعلم (١) چه تأویل خواهیم کرد ؟ پس مسلماً میگوئیم : – در بین دینی که موافق بطبیعت انسانیست و علمی که نتیجه عقل آدمیست هیچگاه تصادم واقع نگشته و اگر تصادمی باشد در بین مذاهب ترا شداد کی مدعیان کیش ومذهب وبين علمهای غیر نافع و کج اندیشان خام فطرت خواهد بود . ( انتها ) (١) چنانچه در فرانسه شد . ٨٣٩