Page 7

گفتار مؤلف این «تیز» را که بعد از تتبع صحیح راجع به عصر پر غوغای تاریخ افغان بوجود آمده میتوان ادعا کرد که نخستین اثریست درارائه ترقی تدریجی بارکزائیها . گفتم اثریست که بعد از تتبع صحیح بوجود آمده زیرا مؤلف کوشش کرده تا اثری تقدیم نماید که يك نظر ثاقبی بالای این عصر پرواقعه باشد نه تنها همان توضیحات را که ازین و از آن سیاحین متعدد ، سفرا، افسرهای عسکری که مستقیماً به این مملکت سرو کار داشته اند یافته شده دوباره تذکر نماید، بلکه کوشش کرده که در اسباب و علل آن مداقه نموده حقیقت این ضدیتها و جنجالها را با منابع مختلف آن بدست آورد. این کار باعث رنج بیشمار شد. زیرا در اکثر احوال واقعاتی که بدست آمده به تسلسل تاریخی نی بلکه بصورت نامرتب و نامنتظم بوده مؤلف خوشبخت است که از تاریخ احمد شاه درانی اثر سید حسین شیرازی که ترجمه کتاب اردو موسوم به واقعات درانی تالیف عبدالرحمن است استشاره جسته نخست این اثر را باکتاب مذکور مقابله نمود، استفاده کرده است چه کتاب مذکور روی بسائی نکات تاريك و مشكوك آن روشنی افگنده. دیگر کتابی که مؤلف این اثر را با آن سر داده تاریخ احمد شاه درانی مؤلف منشی عبدالکریم است. درین تیز بیشتر سعی شده که نشان بدهد چسان درین عصر پر هرج و مرج تاریخ افغانستان اقتدار و قوای سلطنتی یکبار در بین حکمرواى کابل و حکمرانان دیگر در حصه های مختلف امپراطوری مانند هرات، قندهار، پشاور منقسم گردیده رفته تمرکز پیدا کرد تا اینکه دوست محمد خان بر تخت قرار گرفت و این حکمفرمای کابل توانست که همه اقتدار حکمرانان را در دست خود بگیرد. بالاخره این تیز تطور تدریجی افغانستان امروز را با اوضاع سرحدات جغرافی آن بیان کرده نشان میدهد که چسان مناطق شرقی امپراطوری از زیر قیمومیت افغان خارج شد. در حالیکه ملوك الطوایفی صفحات شمال آهسته آهسته ولی یقینی زیر تاثیر حکمفرمای کابل آمده بالاخره بدست دوست محمد خان کبیر باین سلطنت الحاق یافت منطقه غربی مملکت یعنی هرات را امیر موصوف چیزی قبل از مرگ خود فتح نمود. این شکل آخرین افغانستان در فصلی ذکر یافته ولی بواسطه ملحقه ئی که باعث ارتباط دارد و زیادت تاثرات وفتح بارکزائی و سلطه آن را درین مملکت تا بمعراج قوت و اقتدار سلطنت امیر دوست محمد خان تصویر می نماید . همچنین بهمین علت واقعاتی که باحمله انگلیس ها ارتباط دارد خیلی مختصر در فصل نهم بحث گردیده و نشان داده شده است که چسان برای انگریزها قطعی شد که دوباره امیر بارکزائی را برتخت کابل بنشانند . چه مشار الیه از توطئه ایشان سر پیچید و رد کرد وایشان او را بیرون کرده بردند . لهذا این تیز ازین نقاط نظر شعاع زیادی بر فصل سر گذشت ها و تاریخ افغانستان یعنی مملکتی که خیلی کم باین دنیای وسیع معرفی شده است می اندازد مؤلف در روش تحریر این تیز كمبرج هستری آف اندیا را پیشوا قرارداده است.