Page 994

(٤١٣) چگونگی سقوط دودمان بزرگ کوشان و تفصیل وضعیتی است که در قلمرو امپراطوری ظهور میکند. اگر چه طوریکه ذکر شد سقوط دوره کوشانی‌های بزرگ علل متعدد و بزرگ دارد ولی این سقوط مانند منقرض شدن يك دودمان سلطنتی و یا قتل آخرين شاه يك خاندان وغيره عوارض ناگهانی يك دفعه بمیان نیامده است. بعبارت دیگر این سقوط يك سقوط معنوی است که بیشتر به عظمت و جلال کوشانی‌ها ربط دارد وگرنه از نقطه نظر ادامه احفاد و نسل و رگ و خون چندین قرن دیگر دوام میکنند که تاریخ تا يك حدی ایشان را به نام «کیداری و کوشانی‌های خرد» میخواند و بعد از ان که یفتلی و عناصر (تو کیو) یعنی ترکان غربی به شمال هندوکش انتشار می یابند خون کوشان به پیمانه وسیع به آنها داخل شده و به همین جهت «عنصر کوشان و یفتلی» تا زمان مقارن ظهور دین مقدس اسلام و فتوحات عرب سلطنت‌هائی داشته‌اند و تا چندین قرن شاهان این مملکت اسلاف خود را به کنیشکای بزرگ نسبت میدهند. بهر حال چون موضوع این فصل محض صحبت در اطراف کوشانی‌های خرد یا کیداری ها میباشد بقیه مطالب را به فصول آینده میگزاریم کوشانی‌ها همان طوریکه در ابتدای وهله حکمرانی يك نوع سلطنت ملوك الطوایفی داشتند و پنج شهزاده در پنج قطعه مختلف سلطنت میکرد و از ان پنج نفر یکی دیگران را مطیع خود ساخته و سلطنتی بمیان آورد بعد از اختتام دوره جلال و بزرگی هم امپراطوری آنها شکل ملوك الطوایفی بخود گرفت. حصه اصلی امپراطوری آنها در خاک آریانا بعد از وفات «واسو د وا» دو کانون مهم داشت یکی در باختر و دیگری در دره کابل که در ان ها به تفصیلی که می آید دودمان «کیداری» سلطنت میکرد. قسمت متصرفی امپراطوری کوشان در خاك هند هم طبعاً بعد از وفات واسو دوا دچار هرج و مرج شده تا وقتی نایب الحکومه‌های کوشانی به عناوین