Page 297

( ٢٧٦ ) اسم «وانگوهی دیتیا» مرکب از دو کلمه است . «وانگوهی» اصلاً نام رودخانه و «دیتیا» به معنی قانون میباشد و بصورت اصطلاحی از آن این معنی کشیده میشود که در جوار آن قانون و آئینی بمیان آمده است که عبارت از آئین زرتشتری باشد . این رود خانۀ «وانگوهی دیتیا» طوریکه پیشتر اشاره شد در بندهش بنام «دائی تیك» ذکر شده و چنین تذکار رفته که : «رودخانۀ دائی تیك از «اران وج» آمده از میان کهستانات میگذرد» . با تدقیقاتی که شده واکثراً احتمالات آنرا تائید میکند رودخانۀ «وانگوهی دیتیا» عبارت از «رودخانۀ اکسوس» یا امو دریا است زیرا تا عصر ساسانی هم کلمۀ «وانگوهی» که درین اسم داخل است بشکل پهلوی خود «وه Veh» در مورد اکسوس اطلاق میشد و ( وه ) به شهادت بندهش ( ٢٣ و ٢٢ و XX ) و نویسندگان ارمنی و چینی نام این رو دخانه بود (١) گمان غالب برین است که رودخانۀ «دائی تیك» متذکرۀ بندهش و «وانگوهی دیتیا» متذکرۀ اوستا یکچیز و عبارت از رود خانۀ آمو باشد . رودخانۀ دومی که بنام «دراگا» در بندهش یاد شد، زرافشان یا به احتمال قوی تر رودخانۀ سر دریا میباشد که سرپرسی سایکس آنرا ارانك Arang خوانده و گوید( ٢ ): «راجع به خانۀ اصلی آریائی جرو بحث زیادی شده حال آنکه روایات آنها واضح از «اران وج» صحبت میکند. این قطعه زمین بین دو رودخانه «واهی دیتیا» Vahi-Datya و «ارانک» واقع بود و اینها نامهای قدیم رودخانۀ اکسوس و ایگزارت میباشد» . قرار تحقیقات «کایگر» جرمنی و کشفیاتی که علمای روسی درین سالهای اخیر در «تلی برزو» نزديك سمر قند نموده اند معلوم میشود که «آریانم ویجه» ( ١ ) بقیۀ نوته ٤ صفحه ٥ جلد دوم ترجمه زند اوستا به فرانسه ( ١٨٩٢ ) ( ٢ ) تاریخ افغانستان جلد اول صفحه ٣٤