Page 269

۱۲ فصل دویم فصل دویم در باب وسائلی که بجهت تشویق تجارت و حرفت و صنایع اختیار شد در باب اتباع خارجه مستخدم افغانستان خلاق عالم آثاری قرار داده است که با بیاموزد که همه ما محتاج یکدیگر میباشیم باین معنی که از سر بدون بدن یا بدن بدون سر و بازوی بدون دست و دست بدون بازو و انگشت هیچ کاری ساخته نمیشود و لهذا نظام دنیا باین قسم مرتب شده است که هر شخصی محتاج بمعاونت شخص دیگر است سلاطین عظام میتوانند ازین خیال سبق بگیرند که قوی ترین آنها بجهت اسباب راحت و ملزومات خود کفیل شوند باز ولی بخدمتکار خود محتاج میباشند مثل طباخ و کفشدوز و خیاط و غیره و آنها نباید تصور نمایند که بدون اعانت دیگران میتوانند کار برا خود شان کفیل شوند باید این را هم در نظر داشته باشند که پروردگاری که قادر مطلق ست بموجب اخبار کتب مقدسه آسمانی دنیا را در ظرف یک هفته از کتم عدم بعرصه وجود آورده تا اینکه بمانماید که برای انجام تمام ارادت و مقاصد تامل لازم ست و باید ما با خیل عجول و کم همت نباشیم قوت و اقتدار هر دولتی منحصر است بر ترکیب سیاس آن در هر دولتی که اشخاص عالم و مجرب و زیرک و کار آمد بیشتر وجود داشته باشد ترقی و نشو و نمای آن دولت بیشتر خواهد بود و بهمین دلیل دول اشخاص با کفایت را مستخدم نموده وجود آنها را غنیمت میدانند سلاطین به ممالک خود ظل الله هستند خوش بختی و بد بختی و حیات و ممات رعایای آنها مستقیماً یا بتوسط وزرایشان در کف اقتدار آنها میباشد ولی باید همیشه در خاطر داشته باشند چنانچه قادر مطلق پادشاه پادشاهانست و سلاطین نواب او میباشند مترصدست که با تمام مخلوقات او در ملاطفت و عدل بدون اینکه در لون آنها تفاوتی بدهد خواه سیاه باشند یا سفید یا قرمز و دارای هر دینی باشند خواه مسلمان یا عیسوی یا یهودی یا هندو یا بودا و یا آنهائیکه در هستی خداوند هم قائل نیستند بالسویه رفتار نمایند و باین دلیل پادشاهان باید بغرضانه سلوک نمایند بدون ملاحظه اینکه ملت یا دین آنها چه چیز ست حقوق و امتیازات اشخاصی را که مستخدم آنها میشوند یا در مملکت آنها سکونت اختیار مینمایند بالسویه مرعی بدارند مثل اینکه رعایای خودشان بوده باشند