Page 29

٢٤ الحاصل مثلیکه نطق یک امر فطری است همین طور اشارات و حرکات مذکوره نیز از طبیعت بی اختیارانه صادر میشوند، غرض آنها نقالی و مصوری نمیباشد بلی! ممکن است که مقصد حکایت هم ازان حاصل شود -- سه شما باین خیالات نسبت حقیقت شاعری قدری اندازه می توانید کرد و می فهمید که امروز چیزیکه شاعری گفته میشود با شاعری علاقه ندارد -- سه حرکات در رقصاند حرکاتی که شعرا در مجلس بوقت خواندن اشعار در قوافی و قوالها بوقت نغمه و سرود میکنند آن یقیناً بغرض نقالی و مصوری میباشد و یک حرکاتی اند که اهل سلوک بوقت سماع حالت طاری شد حرکاتی صادر میشوند بیشک این قسم مصوری نیست زادهٔ حالت و بی اختیارانه است، ارسطو قسم اول را گفته و راست گفته (انصار) سه ازین بحث و اختلاف اروپا و آسیا در تعریف شعر مفهوم شد - (بعرض مزید تو ضیح تعریفهای قدما شعر را در ذیل هر مذهب می نگاریم -- علمای اسیا :- شعر کلامیست موزون که متکلم قصداً نظم کرده باشد. ازین تعریف غیر از مرثیه (تصویر مناظر موثره) و کلام نثر و کلام موزون که متکلم قصد نظمش ندارد از شعر خارج است - مولف این تعریف را عامیانه میگوید ! جمهرة البلاغة از مولوی جمیم الدین صاحب :- شعر کلام موثریست که ترجمانی تاثرات پنهانی متکلم میکند این تعریف از شعریه کلام - کلام نثر را صراحتاً خارج میکند و گمان نمیکنم که جمہرہ کلام موثری را که از متکلم بلا قصد موزون صادر شده باشد شعر بگوید - جمہرہ میگوید که شعر یک اثر و حالت خاصی است که بر انسان در وقت هجوم غم و یاد و فرحت وغیرہ طاری میشود و همین اثر از زبان انسان بالفاظ موزون صادر میگردد، این شخص شاعر است (یعنی این کلام شعر است) ما در تعریف جمہرہ و تعریف علمای آسیا فرقی نمی بینیم ، لیکن بیاض درین تعریف بیان جمہرہ رطب اللسان است سه (علمای اروپا) ارسطو :- شعر بیان یک شی است که تصویر آنرا پیش نظر سامع ایستاده کند. (یعنی مصور بذریعہ کلام) ازین تعریف غیر کلام از شعر خارج است. ولی کلام موزون بلا قصد و کلام نثر در شعر داخل است و کلامیکه تصویر مدعا را پیش نکشد خواه نظم باشد یا نثر همه از شعر خارج است. بعض اروپا ئیان :- شعر چیزی است که جذبات مردم را بجوش اورده بتواند- درین تعریف غیر کلام (تصویر مناظر موثره) نظم نثر و غیره و غیره (یعنی هر چیز با اثر) شعر است - مطابق تعریف ہذا و تعریف ارسطو کلام الله شعر است و خاتم الانبیا صلی اللہ علیہ وسلم شاعر نعوذ بالله منها - میفرماید حقتعالی و ما علمنهُ الشعرَ و مَا یَنبغی له (الایه) (یعنی ما برسول خود شعر گوئی تعلیم نداده ایم و این بشانش خوب هم نیست) -