Page 235

۲۲۶ خزائن پر از بهر شکر بود نه از بهر آئین و زیور بود چو دشمن خر روستائی برد ملک باج ده را چرامی خرد به پادشاهان ارام طلب وعیش پسند خطاب میکند توکی بشنوی ناله دادخواه به کیوان برست کله خوابگاه حاشیه (۲۲۵) از حدیث مذکور نقاب را از روی مقصدش می بردارد- بعد ازین ہر شخص حقیقت دعوی دوم مؤلف را (کہ سعدی وغیره‌ شعرای ایران بمقابلہ صدای السلطان ظل اللہ و غیره آواز بلند کرده اند) نیز می فهمد- ما دامیکه این صدای حق است از سعدی وغیره هرگز ممکن نبود که مخالفت کنند۔ کار سعدی این است کہ بظلمتم ناحق جنگ کند مؤلف یک مورخ است و همیشه در واقعه نگاری بر روایات ضعیفہ اعتماد مینماید بلکہ بعض اوقات انتظار روایات ناکرده از فکر و قیاس خود استنباط میکند، لیکن عجب است کہ در میدان مذہب نزداو نہ اعتبار قوت روایت است و نہ وقعت زور قیاس دروایت، معلوم نیست کہ این اختلاف توتنش از نشۂ کدام شراب است اگر ما برای صرف نمودن درایت خویش در راہ اثبات روایات اسلامیہ موفق شدیم مسئلہ ظل الله بودن سلطان اسلامی عقلاً هم بدیهی معلوم خواهد شد و چون سلطان اسلام سایه خدا شد در توہین کردن آن از طرف خدا تو ہین- در عزت کردن او از طرف او تعالی منزلت یافتن نیز ضروری ولازمی خواهد شد- تفصیلش اینکه: اصول کلی اسلامی کہ حکومت اسلامی از انقوام میگیرد فرمان الہی ذیل است اطیعوا الله واطیعوا الرسول واولی الامر منکم الآیہ بہ درین آیہ کریمہ اوّلاً باطاعت خدا مالک و پادشاہ حقیقی دو عالم امر شدہ - وثانیاً بطاعت رسول علیہ السلام مالک و پادشاہ مجازی دو جہان ارشاد آمد- یعنی خدایتعالی کہ خالق عالم است بوجہ ملک حقیقی خود (کہ ہر خالق و صانع را بر مخلوق و مصنوع خود ہدایہ حاصل است) پادشاہ و مطاع حقیقی مخلوقات کل جہان است - ورسول علیہ السّلام بوجہ ملک مجازی خویش (کہ خداوند تعا بواسطۂ نیابت و خلافت خود بر عالم برای شان ارزانی فرموده) پادشاہ و مطاع مجازی کل مخلوقات خدائے تعا (یعنی ظل اللہ) ہستند تکرار صیغۂ اطیعوا در آیہ بشرط فہم بہمین مدعا دلالت میکند۔ کہ صیغۂ اوّل اطیعوا کہ دال بر اطاعت اصلی و حقیقی است و نسبت او بجز از مطاع حقیقی (حق) بدیگر نمیشود۔ برای رسول کافی نبود که بعد از ان کلمه اطیعوا را تکرار آورده‌اند تا معلوم شود که طاعت ثانی طاعت عرضی و غیر اصلی یعنی عطائی غیر و ظل اطاعت اصلی است و رسول علیہ السلام کہ مطاع ظلی اند باین طاعت ثانی مطاع میباشند کہ نائب و خلیفہ و دست نشاندۂ خدا (یعنی ظل اللہ) ہستند۔ تا اینجا از آیه فهمیدیم کہ فریضۂ اوّلیہ خلق اطاعت فریضہ ثانویہ اش طاعت خاتم انبیاء پس ازینجا آیه