Page 231

۲۲۲ پست همتی نیز هستند و بعضی از اعتدال متجاوز و برخی مخالف باصول تمدن میباشند و احتمال میرود اثر همین تعلیم است که در ممالک عجم و آسیا هیچ خیال ازادی و حریت پیدا نیست. ما ازین انکار نداریم که در عهدهای سابق معیار تعلیم اخلاقی چندان بلند نبود و هم در حکومتهای شخصی ازین زیاده بلند شدنش ممکن هم نبود. لیکن درین اعتراض یک غلط فهمی فاحش نیز است که: امروز مجموعه اخلاقیاتی که ما بدست داریم بموقعیت استعمال آن مردم واقفیت ندارند که کدام چیز برای کدام موقع و محل است. شک نیست که تعلیم حلم و تواضع در عوام ضعف و افسردگی تولید میکند لیکن بدقت مطالعه کنید! که سلاطین خود سر و امرای مستبد آسیا که پیکر مجسم جبروت و اقتدار غرور و تکبر و نخوت و جاه میبودند و ازین واسطه بخدمت شان هیچکس یارای دم زدن نداشت. برای چنین هستی ها کدام تعلیم از انکسار و تواضع و حلم بهتر شده میتوانست. واعظان اخلاقی ما بخوبی میدانند که مخاطبین این اوصاف اخلاقیہ صرف امرا هستند نه غربا. له در زمان مادی که اخلاق عموماً زیر خاکستر رجحانات مادی معدوم و متواری هستند این دعوی مؤلف بی موسم و عاری از حقیقت است (انصاری)