Page 324

(٣١٩) مجالات از جوش بیان مبراست البته فردوسی و نظامی بعضی اوقات در واقعات خصوصی بیانات پر جوش دارند ولی او را بجمله واردات خیالات دیگری می بینیم نه از جذبات و خیالات شخص شاعر، و بر خلاف آن در کلام حضرت خواجه هر انچه از جذبات می یابیم همه را از واردات و حالات حقیقی خودشان میدانیم زیرا که انچه بیان میفرمایند باندازه پر جوش است که تاثیر آن عالمی را تسخیر میکند، مسلم است که جوش بیان موقوف و وابسته بخیال و مضمون مخصوصی نیست بلکه هر مضمون و خیالی را بجوش ظاهر میتوان نمود بلی اما بموجب اختلاف نوعیت در اشکال تبدلاتی واقع شدنیست، مثلا شاعری جوش در بیان مسرت می ارد سخن را بطرزی میگوید که گویا از خود بیخبر است، و اگر از قهر و غضب بیانی دارد ظاهر میشود که صفحه دنیا را برهم میزند و هرگاه از بی ثباتی دنیا ذکری دارد آشکار میکند که تمام عالم هیچ است و اگر مضمون غم و غصه مد نظر باشد معلوم میشود که