Page 312

(۳۰۷) در غزل او را میگویند پیش در دل شاہ رویت میداوند، خواجه دبیثباتی دنیا، وسعت مشرب ، ورندی و مستی بهتر اظهار خیال مینماید ، واکثر غزلیاتش کاملاً مبنی بر بیاباں دنیاست مثلاً : پیش صاحبنظران ملک سلیمان با دست بلکہ آنست سلیمان که زملک از او است اینکه گویند که بر آب نهاده است جهان منشنو ای خواجه که چون در نگری بر باد است یا مثلاً مطلع این غزل مشو بملک سلیمان و مال قارون شاد کہ مال ملک بود در ره حقیقیت با حضرت خواجه نیز بنیاد شاعری را بر همین مضامین گذاشتند ، اما بالا سلمان مخصوصاً بگر آفرینش مضمون ، جدت تشبیہ ، و صنایع لفظی توجه کامل بکار انداخته گرچه خواجه صاحب هم ازین خیالات بهره میگیرند ولی شیوه و اندانه خاص خودشان نیست ، بکلام سعدی و خسرو و حسن ہمچنان بر سوز عشق سوز و گداز، بیان شوق ، نا امیدی و حسرت مبنی است ، و حضرت خواجہ کہ سعدی را تا تیر پیروی دارند و اکثر غزل ها را بهمان طرز مینویسند لیکن از انکہ فطرة طبع ولولہ خیز و خیال شور انگیز داشتند مرثیه های درد و غم را بطرح اللزوم ادا نتوانستند. خواجہ صاحب