Page 997

۸ سال چهارم و هلاك را ديده بان حمله می نمایم ! و استقبال میکنم ! ازین بود که راه ناهموار خوف دزدان بسیار و شب در کهار میبود . اکنون از رعیت پروریهای پدر اشفق ارحم مهربان رعایا آنهمه خطرها کم کردیده راه معلوم ، شب در رباط ، آذوقه مهیا ، خوف دزدان معدومست لهذا رفت و آمد بسیار است چنانچه قافله که من همراه شان بودم قافله تجارتی بود ، که اشیای کابل را به قندهار می رسانیدند و اول اشیای قندهار را به کابل آورده بودند و فروخته بودند که حال یکبار هم چنین می آیند و میروند . الغرض تعمیر رباط بصورت قلعه های حربی ساخته شده است . تیرکشهای بسیار دارد و بر چهار کنج چهار برج بزرگ را مالک است درون آن بهر چار طرف متصل دیوار رباط خانهای مستحکم و پیش روی خانه برنده ها که در آنهم پوشیده است تعمیر شده است . در صحن رباط مسجد هم هست و همه جاهای ضروری را حاوی میباشد و يك سرای دیگر علیحده در میان همین قلعه بیکطرف برای ایستادن و بستن اسب ها و باقی بارگیرها ساخته شده است . از طرف حکومت برای رباط ، سرایدار و امداد دوکاندارها مامورند و سررشته است که آنچه مسافران بدان احتیاج داشته باشند آنها در دکانهای خود داشته میباشند و با مسافران خرید و فروخت میکنند . در دهان دروازه رباط اشتهار ها که شهرهای اعلیحضرت همایون روحنا فداه مزین است آویخته است که در ان بدین مضمون نوشته است « ما رباطها را با برخی رعایای صادقه خود ساختیم تا مشکلات بی امنی و بی خوراکی و غیره گرفتار نباشند و در افسر ایدار کدامدار و دکاندار مقرر کرده ایم . تا مسافران هر چه بخواهند از قسم روغن ، کاه ، جو ، گوشت ، مرغ ، حاضر باشد . و برای کدامدار هرماه نرخنامه داده میشود که از قرار همان نرخنامه ، با مسافران خرید و فروخت میکنند و دکاندارها مقرر کردیم که بهر قیمت که دکاندار و خریدار راضی شوند هر چیز خرید و فروخت شود . و سرایدار برای حفاظت سرای و مال مسافران مقرر شده است اگر مال مسافریکه درون سرای مسکن گرفته شب بگذراند کم و ضایع شد از سرایدار مذکور میگیرد و اگر درون سرای ندرآمد و مال او کم شد سرایدار با کسی دیگر تاوان ده آن نیست ، چون این نفری بی تنخواه باین ملازمت راضی نمی شدند لهذا تنخواه آنها را ازین درک مقرر کردیم که قافله ها و مسافران چون داخل سرای رباط شدند و شب گذشتاندند في هر يك پيسه ، في اسب ۳ پيسه في خر ۲ پيسه في شتر ٥ پيسه في گوسفند ۱ پيسه به سرایدار می دهند ، تا درینصورت مسافران بامان و مأمورین هم بکار خود مشغول و فرحان میباشند ، باقی دارد *** شماره ۹ [ILLUSTRATION: vignette with text "علوم و فنون"] علوم و فنون معلومات در خصوص قحم ، وداء الفحم اینسخن بر همه کس معلوم است که در وقت سوزانیدن ( زغال ) يك رائحة كريهة بس شدیدی باطراف الحدود انتشار مییابد که خارج تحمل انسانیست . اسباب این رایحه کریمه را نیز ارباب فن ( کیمیای جدید ) عبارت از بعضی بخارات معفنه ، و گیس های مهلکه میدانند که زغالها آن بخارها و غازها را حاوی میباشند . بواسطة این گیس مهلکهٔ زغال پاشده است که در موسم زمستان بعضی کسانیکه در خانهای سنگ بست بی منفذ اقامت داشته اند از عدم دقت و اعتنا به ترك دغدغه حيات گفته راهی بادیهٔ عدم گشته اند . مرضیکه از گیس های زغال مر انسان را عارض میشود به داء الفحم میگویند که در لسان عوام ( زغالی شده ) تعبیرش میکنند . گیس های مهلکه که از زغال حاصل میشود بر دو نوع است که در اصطلاح ارباب فن یکی را ( حامض قاربون ) و دیگریرا ( حمض قاربون ) مینامند و ایندو گیس از برای تنفس غیر صالح و برای سبب وقوع احتراق و اشتعال بنها بتدرجه مانع میباشد . و فرق و مباينتيکه در میان شدت ایندو گیس موجود است نیز بر ارباب فن ظاهر و عیان است . از گیس های مذکور (حمض قارون) آنچنان يك سم شديد التأثير يست که اگر در صد جزء هوا چهار جزء ازین گیس موجود شود همان لحظه بادی انقطاع تنفس می گردد . و کسانیکه بمرض داء الفحم یعنی زغالی شدن گرفتار آمده مسموماً وفات میباشند پيش از انکه گیس حمض قاربون، هوای خانه را استیلا نموده بادی انقطاع تنفس ، و موجب انقطاع رشته حیاتش میگردد . پس در خصوص این سیه روی به روزگار که زغالش میخوانیم به نهایت درجه دقت و اعتنا لازم است که قبل از اینکه پخته نشود و سرخ نگردد منقال آتش را در خانه داخل نکنند . عوارض و امارات مسموم شدگان زغال از قرار ذیل میباشد : اولا يك دردسر بسیار شدیدی حاصل میشود . و رفته رفته تضييق شقيقه ها ، و دوران سر ، و سخت شدن ، و صدا کردن گوشها با آن منظم میگردد . و بعد ازان بر وجود انسان رخاوت و بیهوشی عارض شده قی کردن نیز ظهور میکند . و رفته رفته تضییق تنفس ، و ضربان قلب شدت میکند . ولی بعد از کمی ضربان