Page image — the source of record
Machine transcription
صحیفه ۳
سال دوم
شماره ۷
درختی آنت، علی الخصوص توت، و جوز آنقدر وافر و مبذول است که بک قسم کلی ارزاق مردمان این نواحی را دفع میکنند مثلا نوت را خشک میکنند. و بعد ازان با مغز جوز آنرا میکوبند، و ازان بقدر يك تاريخ با قدری بزرگتر گلوله ها میسازند. كه يك گلوله آن يك مرد مسافر یا محارب را بقدر ۲۴ ساعت بخوبی از غذا فارغ میسازد چنانچه در محار بانی که با انگلیان بوقوع آمد آزوقه مجاهدین کوهستان را همین غذا تشکیل داده بود.
از روایات موثوقه تاریخیه چنان معلوم میشود که در زمانهای قدیم اصل شهر (کابل) در همین موقع کوهستان در موضعی که آنرا (بگرام) مینامند بنا یافته بود که از بعضی علایم و آثار نیز صحت این روایت ظاهر و آشکار میگردد. در اثرهای مورخین زمان اسکندر رومی و جغرافیای (بطلمیوس) نیز از همین کابل بگرام بحث و بیان شده. و کابل را به تحریف (کابوره) ذکر کرده اند. فردوسی در شهنامه خود نیز از کابل و کابلستان که مقصود همین کابل (بگرام) است.
بعد ازان زمانه های قدیم در کوهستان زمین کابل هيچ يك شهر معتبر و مشهوری بنا نیافته بود. تا آنکه در زمان سعد اقتران بادشاء ذيشوكت وشان دولت عليه مستقله اسلامی افغانستان اعلحضرت سراج الملة والدين امير حبيب الله خان) در (پروان) نام موضع که به (جبل السراج) موسوم شده است بنای (سراج الا مصار) نام يك قلعه شهر نمای بسیار مستحکمی را اراده فرمودند، و به این سبب اهمیت رونق و شکوه کوهستان کابل را سر از نو زنده و تازه فرمودند.
§
ذات اعلحضرت پادشاه عمران پرور بزرك مادر اواخر سنه ١٣٢٤ هجری مملكت شمالی کابل - یعنی کوهدامن، و کوهستان را شاهانه شانرا دور و سیاحت فرموده بنا بر اهمیت موقع این ولایت يك موضع دولتی و عسکری را در ان خیلی لازم و ضروری یافتند و چون در (پروان) نام موقع موکب همایونی شرف مواصلت فرمود آنجا را برای اجرای افکار شاهانه شان خیلی موقع لایق و پسندیده یافتند. زیرا این موقع چنانچه از جهت بلندی بر همه کوهدامن زمین ناظر و حاکم افتاده همچنان بر سه چهار دره های بسیار مهمی که گذرگاههای یکانه سمت شمالی - یعنی ترکستان - شمرده میشود نیز حاکم میباشد.
مهمترین این راه ها راه (خاواك) است که از دره پنجشیر میگذرد ذات اعلحضرت شاهانه در وقت عودت از دوره سیاحت شاهانه شان، از ترکستان بر همین راه خاوان تشریف آورده اند. و دیگر راه دره (صالح اولنگ) معروف به (سالنگ) است که یکه به (خنجان) میراید. دو راه دیگری که یکی از دره (غور بند) و دیگر آن به (بامیان) میرود نیز خیلی گذرگاههای مهمی شمرده میشوند.
هیئت مجموعه این شهر مینو پهر دو گروه (۱) در سه گروه می آید ارک مبارک که در سراج الامصار است. و نزديك به اتمام رسیده در يك موقع مرتفع بسیار دلکشای بنا یافته که محتوى بريك قصر بسيار عالي بادشاهي، و يك دایره حرم سرای همایونی، و يك چونی عسکری که در وقت ضرورت تا دو هزار نفر عسکر را بمماحيه خانه و کدام بگنجاند و سی خانه های خصوصی دیگر برای نفری معیت شاهانه میباشد. دیوارها، بروج، چونی، خانه های خصوصی تحویلخانه ها، خزنيه، وميكزين وغيره این ارک مبارکه سراسر به انجام رسیده است. تنها نشیمنگاه ذات شاهانه هنوز اتمام نیافته.
دیگر چیزی که مدار افتخار (کوهستان) گردیده، و برای شرق استقبال آن يك شهراه بزرگی را تأمین نموده همانا تأسیس یافتن کارخانه بزرگ برقیست که در (سراج الامصار) انشا میشود. زمان، زمان صنعت | صنایع در وقت حاضر بدرجه ترقى نموده که مدار حیات و حرکت عالم گردیده است. در هر مملکتی که دود کشهای بلند فابریکها یعنی کارخانه ها بیشتر و دودود انشانی شان افزونتر است. تروت، قوت عزت شان نیز بسیار ترو اعلاتر میباشد. هر انقدر که چرخهای ماشین ها در يك ملكي زیاده تر بدور افتد. همان قدر در کثرت نفوس آن ملک می افزاید. زیرا چرخ های یک ماشین، قوت دستهای یک جمع کثیری از انسانها را دارد که به این سبب ماشینها، خدمت صنایع را بجا آورده قوت نفوس بسیاری را حاصل میکنند. مثلا: يك قصبة تصور کنیم که بیست هزار نفوس را مالک است. يك فابر يكسان باقی در ان قصبه تصور کنیم که بقوت سه صد اسب در شبانه روزی حرکت کرده در ماه شش هزار توپ سانرا، که هر توپش صد گز باشد بعمل می آرد. اینقدر توپ سان، غیر از انکه احتیاج اهالی قصبه را تمامها دفع کند بعوض سانی که بخارج بیرون میرارد، زر و دینار وافری نیز به آن قصبه داخل کرده مدار ثروت و توانگری آن قصبه میشود. حالانکه اگر خود آن اهالی بقوت دستهای خودشان این شش هزار توپ سانرا بسازند به بیست مثل نفوس خود ساخته نمیتوانند. پس معلوم شد که فابریکها نفوس را بیست چند افزونی میدهد!
یعنی اراضی کوهستان و کوهدامن، استعداد و قابلیت زیادی برای زراعت پنبه دارد. حتی اکثر پنبه کار آمد کابل را پنبه کوهستان مدارک میکند. وصنعت بافندگی بعضی چیزها نیز نایك درجه درین سرزمین ترقی دارد. مثلا: غیر از (کرباس) ناميك قماش كه پوشاك عمومی از ان ساخته میشود (کیش) ناميك قماشی که خدمت شانه پوشی شان را ایفا کنند نیز یافته میشود. برای مفروشات خانه ها که بعوض چندنی استعمال شود نیز بعضی قماشهای خوب و متینی
(۱) گروه به مقياس مساحة مروجه افغانستانست. هر گروه چار هزار جريب - يعنى گز زراعى - افغانى است هر گز جريب مساوى با ٭ اينچ انگليسى ميباشد ٭
Roughly two thirds of characters agree with a modern printed edition of the same text. Much of the disagreement is editorial, not misreading. Treat the transcription as a finding aid and read the page image before quoting. How this was measured.