Page 222

تحفة الامان في سيرة النعمان حصه اخرى (٢٢١) ايضاً مساعی ابوحنيفه پنداشته نمیشود – حالاً انکه بجزئیات مسائل در هزارها مسئله امام ابو حنيفه با تلامذۀ خويش هم اختلاف دارند – بواسطۀ مخالفتی که امام شافعی و دیگر ائمه با امام صاحب در همین اصول فقه نموده اند بسيار ابحاث وسيع و دقائق لطیفی بوجود آمده بودند – افسوس میکنم این تألیف مختصرۀ ما گنجایش تحریر آن ابحاث را ندارد و در کتب اصوليه بالتفصيل مندرجند – من اراد الاطلاع عليها فليرجع اليها – . توجهات ابوحنیفه در مسائل غیر تشریعی چنانچه ما در فوق ذکر نمودیم که امام صاحب درین حصۀ تشريعیه فقهيه حیثیت يك مفسر و مستنبط را دارد – و درین امر جای شبهه نیست که حضرت امام درین موضوع چنان خدمتی را انجام داده که نه تنها تا ریخ اسلامی بلکه در تمام تواریخ دنیا نظير و مثل آن بنظر نمی آید – در روی جهان دیگر هم این چنین اقوام موجودند که به نزد آنها نیز کتابهای آسمانی بود آنها هم ازان کتب اخذ احکام می نمودند – لاکن هیچ يك قومی بدین طور دعوی کرده نمیتواند که آنها قواعد استنباط و اصول استخراج دیگر مسائل را نیز از آن در تحت قید و انضباط آورده او رايك فن مستقلی قرار داده باشند – . حصۀ دومين فقه که حیثیت قانونی دارد نسبت بحصۀ اولی زیادہ و نهایت وسیع است و این آن حصۀ مخصوصی است که دران ابو حنیفه علانیتاً از دیگر مجتهدین درجۀ امتیاز را گرفته است بلکه اگر راست گفته شود شخصی که در اسلام واضع قانون گشته تنها امام ابوحنیفه است – در طبقه اسلاميه همواره توضيع احکامات و قوانین مفوض بآرای اشخاصی بوده که پیشوایان مذهبی می بودند و در زهد و اتقاء – درجۀ عالی را فايز می بودند – اوصافیکه در طبقه مذهبی قابل اعتبار و تقدیر می بود اینست : – تجرد از امورات دنیوی ، کم آمیزی با خلائق ، شدت در معاملات ، بی خبر بودن از واقعات عمومی ، تنفر از اشخاص غير مذهبی و غیره و تمام این اوصاف از آن قبیل میباشند که مخالف شیوه مدنیت و اداب فطرۀ انسانیت است و در ذات هر کسی که این اوصاف بيشتر از حد اعتدال موجود باشد ، – و يا فطرة مخالفت باین امور داشته باشد ، – وی به مشکل اندازه دان ضروریات تمدن شده میتواند –