Page 215

تحفة الامان فى سيرة النعمان حصه اخری (214) تعمیم ترویج و مذهب مهذب حنفی ندارد. و بهمین واسطه مذاهب دیگر ائمه بیشتر در همان منطقه ها رواج یافته که در آنجا تهذیب و تمدن بیشتر ترقی نموده بود. علامه این قلاون وجه این امر را نشان داده که سبب رواج و تعمیم مذهب امام مالك در اندلس و قطعات غربیه چرا بیشتر بود ؟ چون در اندلس و دیگر ممالك غربيه در آن فرصت آثار بدویت و وحشت زیادت داشت و مردمان آنجا دارای آن صفات و ترقیاتی نبودند که اهل عراق آنرا حاصل نموده بودند ازین سبب سوای فقه امام مالك در آنجا دیگر مسائل و احکام و مذاهب فروغ نیافت و رائج نشد. در فقه حنفی که علاوه بر زحمت کشی های ابوحنیفه مسائل غیر واحده تلامذه او نیز داخل و شامل است در آن زمانه يك نظامنامهٔ بزرگ بلكه يك مجموعهٔ جامع قوانین بود. اگرچه در ازمنهٔ آتیه دیگر علمای حنفی بران دیگر اضافات نموده در تفریع و تشریح جزئیاتش کوشیده اصول و فروع او را بسیار ترقی و وسعت داده اند تا هم آن مراتب و خصائص و محاسنی را که اکثری از فنون در زمان ابتدائیه داشته میباشد. تماماً در آن مجموعهٔ فقه امام ابوحنيفه موجود بود. درین مجموعه علاوه بر مسائل عبادات و گذارشات عمومی معاملات بسیار قوانین ملکی و نظامی و دفتری و حکومتی و تعزیرات و محصولات، وماليات شهادات، معاملات، وراثت، وصیت، و غیره شامل بود. اندازهٔ وسعت و خوبی آن ازین مسئله بخوبی هویدا است که در تمام سلطنت وسیعهٔ هارون الرشید اعظم که از سنده تا ایشیای كوچك امتداد داشت همین اصول و قوانین رائج و تمام واقعات و معاملات این عصر واعصار آتیه برهمین مسائل و قوانین حل و تصفیه می شدند. این نظامنامهٔ حنفیه که بنام فقه مشتهر بوده است مشتملبر دو نوع مسائل بود وبدين لحاظ واضع او را دو حیثیت مختلف است: (اول) آن مسائل که از شریعت مأخوذند واحکام تشریعی گفته میشوند (دوم) احکام که شریعت در بارهٔ آن سكوت نموده و از ضرورتهاى تمدنی و معاشرتی بوجود آمده اند و یاذكر آن در شریعت موجود است اما بطور تشریعی مذکور نیست. بلحاظ مسائل قسم اول فقيهه حیثیت شارع و مفسر را دارد و بدین اعتبار برایش