Page 209

تحفة الامان في سيرة النعمان حصه اخری ( ۲۰۸ ) مبدا تاسیس علوم فقهیه اشاعت یافته بودند اما اکنون نام و اثر و خبری از هیچ کدامی از آنها بهم نمیرسد ــ حتی که کسی نامهای آنها را هم بخاطر ندارد ــ گم شدن این مجموعة امام صاحب يك وجه مخصوصی دارد با اینکه آن مصنفه فی حد ذاته يك كتاب مرتب و خوش اسلوب بود لاکن قاضی ابو یوسف و امام محمد مسائل مندرجات آنرا بچنان توضیح و تفصیلی تحریر داشتند که بر هر مسئله اقامة استدلالات و براهین را نموده حواشی مفیده را بران ایزاد فرمودند چون آن شروح و مصنفات ترویج و تعمیم یافتند ــ مردم هم بی پروائی را از اصل مأخذ اختیار ورزیدند ــ بلی نظیر دیگر این مسئله نیز موجود است که طبقة متأخرین نحویان بواسطة که تشریح و توضیح و تفریعاتی را در مسائل نحویه ایراد نموده اند مصنفات ائمة معظمه سابقه نحو را مانند فراء . کسائی . اخفش . خلیل . ابو عبیده . ــ از نظر مردم انداخته تا اینکه آن مؤلفاتیکه از اثرات مدونين ومرتبین علم نحو بودند معدوم شدند ــ . آن ذخيرة مسائل و احکاماتی که امروزه بطرف امام صاحب منسوبند تماماً از تالیفات شاگردان رشیدش قاضی ابو یوسف و امام محمد است که از اصل مجموعة امام صاحب آنرا اقتباس نموده زیاده تر در توضیح و تشریح آن بذل مساعی نموده ــ صورت تاليفی دیگری را در بر آن کشیده اند ــ ما در آتیه باسماء مؤلفات و حالات مختصره این حضرات خواهیم پرداخت ــ فقه موجوده اگر چه عموماً بنام فقه حنفی مشهور است لاكن در حقيقت مجموعة آراء چهار ذوات گرامی که امام ابو حنیفه ــ زفر . قاضی ابو یوسف . امام محمد میباشند است ــ و در اکثری از مسائل قاضی ابو یوسف و امام محمد بمخالفت رای امام اعظم پرداخته اند و فعلاً در کتب فقهیه آن اختلافات تماما موجودند ــ لاکن این ذوات مکرمه برین حرف معترفند که ما در اقوا لیکه مخالفت امام صاحب را نموده ایم آنهم در اصل از جملة اقوال مرجوعة اوست ( يعنی حضرت امام نسبت يك مسئله اراء مختلفة را اظهار داشته بالاخر يك رأی قیام مینمود ) این روایات در شامی ( رد محتار ) و غیره كتب فقهيه بالعموم مسطور اند لاکن ما بمشكل بران عمل و تصدیق میکنیم ــ و این اظهارات تلامذة حضرت امام را که در اختلافات خویش میگویند بجز از يك حسن ظن دیگر چیزی گفته نمیتوانیم ــ زیرا که قاضی